اركان استاندارد سازی در آموزش و پرورش

۵٫۲k

استانداردسازی ،پدیده ای مخصوص یك زمان و مكان خاص نیست. در رابطه با نحوه استانداردسازی باید گفت كه بعضی از استانداردها تطبیقی است، یعنی نتیجه مطالعات تطبیقی با كشورهای مختلف و گوناگون است. اما برخی از استانداردها نیز تدوینی هستند، یعنی از قالب پژوهشهای ویژه بیرون می آیند.۳۱ استانداردسازی فرایندی است كه می تواند به طور دراز مدت مورد استفاده قرار گرفته و به مرور دستیابی به كیفیت های برتر آموزشی و پرورشی را ممكن سازد. برای رسیدن به چنین كیفیتی باید این فرایند (Process) روند تكاملی خود را بپیماید به این منظور برای آن چهار ركن اساسی در نظر گرفته می شود :

۱- تحقیق و توسعه 2- تدوین استاندارد ۳- اجرای استاندارد ۴- ترویج استاندارد

۱- تحقیق و توسعه :

فرآیند استاندارد سازی آموزشی زمانی جنبه واقعی بخود می گیرد كه همراه با تحقیق و توسعه دانش و مبانی این فرآیند باشد . شناخت فلسفه استاندارد كردن در كنار ارزیابی عوامل دیگری از قبیل تئوریها ، تجربیات ،‌اصول و مبانی وروشها همچنین ترویج این فلسفه در جامعه باعث می شود كه زمینه های لازم برای فعالیت استاندارد سازی در آموزش و پرورش فراهم شود . به عبارت دیگر تحقیق و توسعه تئوریهای این فرایند در جامعه باعث می شود كه همگان آن را بپذیرند و به آن به عنوان امری ضروری بنگرند . این تحقیق و توسعه می تواند در زمینه های زیر انجام گیرد :

▪اصول اساسی و فلسفه استاندارد كردن در آموزش و پرورش.

▪فضاشناسی استاندارد در آموزش و پرورش.

▪جستجوی روشهای استاندارد سازی آموزشی و تكامل آنها.

▪تعیین كیفیت های موجود و تصحیح آنها برای رسیدن به حداقل مطلوبیت.

▪بررسی روشهای تدوین استانداردهای برتر.

▪ بررسی اثر تحولات اقتصادی ، اجتماعی و نظایر آن در استاندارد سازی نظام آموزشی.

۲- تدوین استاندارد

اگر چه آنچه كه تا كنون در جوامع مختلف رواج یافته ، تدوین استانداردهای فیزیكی و مصنوعات دست ساز انسانی بوده است ولی واقعیت این است كه هر آنچه كه در حیطه نظر و عمل انسان قرار گیرد ، از قابلیت استاندارد سازی برخوردار است . درك این مسئله زمانی آسان تر می شود كه بدانیم در نظام فرهنگی و دینی‏مان نیز استانداردهایی برای مسائل معنوی مطرح شده است . به عنوان مثال در قرآن كریم چندین خصوصیت برای‏انسان مؤمن در نظر گرفته شده است كه بوسیله آنها حد استاندارد(حداقل مطلوبیت مورد نیاز) یك انسان مؤمن مشخص می‏شود .

بنابراین می توان گفت كه تمام ابعاد نظام آموزشی اعم از تجهیزات و امكانات آموزشی ، فضای آموزشی ، روشهای تدریس ، روشهای ارزیابی ، میزان یادگیری ، چگونگی ارزیابی كاركنان و آموزگاران ، رفاه آنها ، میزان حقوق و دستمزد، نحوه بكار گیری علاقمندان به استخدام و.... همه و همه جزء حیطه فعالیتهای استاندارد سازی نظام آموزشی قرار می گیرد .

▪سطح :

- بین المللی

- ملی

- منطقه ای

- آموزشگاهی

آموزشی سیاسی مذهبی اقتصادی اجتماعی فرهنگی

●● فضای استانداردسازی در آموزش و پرورش :

● سطوح استاندارد در آموزش و پرورش :

استانداردهایی كه در آموزش و پرورش شكل می گیرند را می توان به پنج سطح كلی طبقه بندی نمود :

الف) استانداردهای مدرسه ای ( آموزشگاهی ) : این گونه استانداردها توسط مسئولین آموزشگاهها و به منظور استفاده در همان محیط تدوین می شوند به عنوان مثال در آموزشگاهی قرار بر این می شود كه دبیران در هر ماه نمره ای از عملكرد درسی دانش آموز به اولیاء دانش آموز ارائه دهد .

ب) استانداردهای منطقه ای : آن گروه از استانداردها كه توسط منطقه براساس ویژگیهای فرهنگی ، جغرافیایی و اقتصادی خاص آن منطقه تدوین می گردد .

ج) استانداردهای ملی : این گونه استانداردها به وسیله ادارات یا سازمانهای متولی تدوین استاندارد در نظام آموزشی یك كشور كه به عنوان مرجع ذی صلاح برای این كار شناخته می شوند و با توجه به خصوصیات فرهنگی ، اجتماعی ، اقتصادی ، مذهبی و سیاسی خاص آن كشور تدوین می گردند .

د) استانداردهای بین المللی : تحولات گوناگون اجتماعی ، علمی و فرهنگی كه در سطح بین المللی روی می دهد سبب شده است كه جوامع مختلف به منظور هماهنگ سازی خود با این گونه تحولات دست به تدوین گروهی از استانداردها بزنند تا از طریق آن بتوانند در محیطهای بین المللی مورد پذیرش دیگر جوامع قرار گیرند .

● ابعاد استاندارد سازی در آموزش و پرورش :

برای آنكه استانداردها از جامعیت لازم برخوردار بوده و توسط اكثریت مورد پذیرش قرار گیرند و در عین حال از دوام بیشتری نیز برخوردار باشند می بایست در تدوین آنها به ابعاد مختلفی كه خاص یك جامعه می باشد از جمله بعد فرهنگی ، اقتصادی ، اجتماعی ، مذهبی و سیاسی ، توجه شود . اگر در تدوین استانداردها به این ابعاد توجه نشود ، می توان انتظار داشت كه اجزای آنها همراه با مقاومتهایی شود كه از دوام آنها كاسته و اجرای آنها را همراه با تزلزل كند .

● جنبه های استانداردسازی در آموزش و پرورش :

استانداردهای نظام آموزشی در جنبه های گوناگون مورد تدوین قرار می گیرند. بخشی از این استانداردها مربوط به محتوای مطالب مورد آموزش است، بخشی نیز مربوط به فرایندهای گوناگونی است كه در درون این نظام انجام می شوند. به عنوان مثال فرایند آموزش باید از حداقل مطلوبیت لازم برخوردار باشد، فرایند بكارگیری منابع انسانی و... نیز از جمله فرایندهای دیگر است. همچنین بخشی از استانداردهای نظام آموزشی مربوط به ساختار از جمله ساختار فیزیكی نظام آموزشی كه مجموعه فضاهای فیزیكی آن را شامل می شود.

در نهایت بخش مهمی از استانداردهای نظام آموزشی مربوط به منابع انسانی است از آنجا كه منابع انسانی هر سازمان ، به عنوان مهمترین عامل در موفقیت یا عدم موفقیت آن سازمان محسوب می شود بنابراین استانداردهایی كه برای این بخش تدوین می گردد نیز از اهمیت بسیار زیادی برخوردارند . استانداردهای منابع انسانی نه تنها فراهم كننده زمینه ای مناسب برای استخدام و بكارگیری بهترین افراد می باشند، بلكه از طریق ارائه و معرفی چارچوبهایی برای عملكرد اثر بخش ، تسهیل كننده فرایندهای آموزشی این نظام هستند .

۳- اجرای استاندارد :

یكی از مهمترین مراحل فرآیند استاندارد سازی در آموزش و پرورش ، اجرای استاندارد هاست در صورتی كه استانداردهای تدوین شده به طور مناسب به اجرا در آید می تواند تضمین كننده دستیابی به اهداف استاندارد سازی آموزشی باشد. اجرای استانداردها می تواند به دو صورت انجام گیرد :

الف – اجرای استانداردها به صورت اجباری :

گروهی از استانداردها هستند كه به كار بردن آنها یا برخوردار بودن نسبت به آنها ضروری است و در صورتی كه به آنها توجه نشود می تواند موجب ضرر و زیان رسیدن به ذی نفعان نظام آموزشی كه دانش آموزان و اولیاء آن و در كل جامعه است شود . به عنوان مثال استانداردهای هزینه های آموزشی یكی از جمله استانداردهای اجباری هستند كه عدم رعایت آنها می تواند اثرات جبران ناپذیری بر روی كیفیت فرایندهای آموزشی داشته باشد. در نظر بگیرید معلمی كه به فعالیت تدریس در نظام آموزشی مشغول است از میزان حقوق كافی و امكانات مساعد زندگی برخوردار نباشند در این صورت قطعاً كیفیت كار معلم تحت تأثیر قرار گرفته و از مطلوبیت لازم برخوردار نخواهد بود .

ب - اجرای استانداردها به صورت تشویقی :

شیوه دیگر برای به اجرا در آوردن استانداردها ، ایجاد نوعی رقابت میان ارائه دهندگان محصولات و خدمات است. استانداردها به دلیل برخورداری از خاصیت اطمینان بخشی به مصرف كنندگان محصولات و خدمات ، می توانند باعث شكل گیری نوعی رقابت بین تولیدكنندگان شوند . در این حالت آنها سعی می كنند برای اینكه محصولات و خدماتشان بیشتر مورد توجه قرار گیرد ، از استانداردهای بالاتری استفاده كنند . به عنوان مثال معلمانی را در نظر بگیرید كه بكارگیری از آنها بستگی به نوع عملكرد سالهای گذشته آنها دارد ، در این صورت آنها برای اینكه در مدارس بهتری مشغول به كار شوند و اینكه جذب آنها توسط مراكز آموزشی قطعی شود ، سعی می كنند از استانداردهای رفتاری و عملكردی بهتری نسبت به دیگر همكاران خود برخوردار باشند .

۴- ترویج استاندارد :

ترویج استاندارد شامل تمامی روشهایی است كه بتوان از طریق آنها آگاهی جامعه را طی برنامه ریزی های مداوم نسبت به لزوم فواید استاندارد كردن افزایش داد. به عبارت دیگر ، ترویج استاندارد عبارت از هر نوع فعالیتی است كه از طریق آن جامعه پی ببرد كه هدف از اجرای استانداردها ، حفظ منافع آنهاست . برای رسیدن به این آگاهی در جامعه ، روشهای گوناگونی وجود دارد كه از جمله مهمترین آنها می توان به موارد زیر اشاره كرد :

۱- آموزش ۲- مشاوره ۳- بازخور داده ها ۴- فراهم آ.وردن زمینه های اطلاع رسانی.

● اثر استاندارد های آموزشی بر فرهنگ و توسعه فرهنگی

استاندارد سازی در آموزش و پرورش به شیوه های گوناگون به جامعه سود می رساند . استاندارد ها و فرایند تدوین آنها به دلیل تكیه داشتن بر ضوابط و مقررات ، موجب شكل گیری فرایند های آموزشی با كیفیت بهتر و بهره وری بیشتر در جهت خدمت به جامعه می شود . در این مسیر استاندارد ها از طریق تاثیر بر خرده سیستم های نظام آموزشی به صورت یك شرط اساسی در نزد افراد جامعه برای استفاده از آنها در می آید . در این حال اگر این شرط اساسی در جامعه فراگیر شود و همه قشرها و گروههای اجتماعی را در بگیرد ، دارای فواید و كاركرد های مطلوبی خواهد بود .

با پذیرش همگانی استاندارد های آموزشی ، فرهنگ انتخاب صحیح در جامعه تثبیت شده و نظام آموزشی خواه ناخواه به دنبال بالا بردن كیفیت فرایند های گوناگون خود می شود . به طور كلی اشاعه استانداردها و رعایت آنها در ارائه هر كالا و خدماتی باعث افزایش اعتماد گروههای مختلف اجتماعی به یكدیگر می شود ودر سایه اعتماد به یكدیگر، جامعه در مسیر توسعه فرهنگی قرار می گیرد . استانداردها نه تنها بعد آموزشی جامعه را دچار تغییر می كنند ، بلكه بر روی ابعاد گوناگون فرهنگ جامعه اثر گذار هستند.

همان طور كه ذكر شد داشتن نظم وانضباط ،‌ سیستماتیك بودن ، داشتن كاركرد مطلوب و كیفیت شایسته از ویژگی‏های اساسی استاندارد می باشد . استانداردها مبتنی بر ضوابط و مقرراتی هستند كه هدف آن ایجاد خدماتی با كیفیت بهتر و بهره وری بیشتر در جهت خدمت به جامعه است . رعایت اصول استاندارد در انجام فعالیتها از هر گونه خطا و كاستی در فرآیندها جلوگیری كرده و همراه با یافته های جدیدی كه ناشی از تحقیقات علمی است ، پویایی خود را به دست می آورد .

با توجه به ویژگی های فوق می توان نقش استانداردهای آموزشی در توسعه ی فرهنگی را در دو حیطه مورد بررسی قرار داد . یكی این كه رعایت معیارهای استاندارد در آموزش و پرورش و اشاعه ی آن در جامعه موجب بوجود آمدن خرده فرهنگ مشخصی در میان قشرهای مختلف اجتماعی می شود . این خرده فرهنگ موجب می شود كه همه ی اقشار اجتماعی با توجه به آگاهی هایی كه از مزایای خدمات آموزشی استاندارد شده به دست می آورند ، خواهان استفاده از این نوع خدمات باشند و در بر طرف نمودن نیازهای آموزشی و علمی خود به استاندارد بودن آنها توجه نمایند . بدین ترتیب استانداردبودن به تدریج به صورت یك خرده فرهنگ در جامعه ظاهر می شود و اشاعه پیدا می كند .اگر این خرده فرهنگ در جامعه فراگیر شود و همه ی قشرها وگروه های اجتماعی را در برگیرد، دارای فواید و كاركردهای مطلوبی خواهد بود كه از جمله آن افزایش اعتماد روانی نسبت به نظام آموزشی در جامعه است .

علاوه بر این كه پدیده ی استانداردهای آموزشی سطوح خرده فرهنگی جامعه را تحت تاثیر قرار می دهد،‌ در سطوح كلان نیز دارای اثرات مثبت است . با توجه به ویژگی هایی كه این پدیده دارا است و به خصوص این كه پویاست و در فرآیند زمان حركت تكاملی دارد، الگوها و ارزشهای اجتماعی و فرهنگی را تحت تأثیر قرار می دهد . همچنین شكل گیری نسلی را موجب می شود كه از فرهنگ عمومی بالایی بر خوردار است . قانونمند بودن ، سیستماتیك بودن و داشتن سلسله مراتب تكاملی كه در استانداردها نهفته است ، بر فرهنگ عمومی جامعه تاثیر می گذارد و فرایند فرهنگ پذیری افراد جامعه را متاثر می سازد .

با این كه اثرات پدیده استاندارد بر روی فرهنگ عمومی جامعه خیلی كند و آهسته صورت می گیرد و در كوتاه مدت قابل لمس نیست، ولی نمی توان منكر تاثیر مثبت آن در بلند مدت شد . اگر در فرآیند فرهنگ پذیری افراد، از خانواده و مدرسه گرفته تا نهادهای بزرگتر توجه به استانداردها، آموزش داده شود این امر در افراد جامعه درونی می شود و آنان در همه زمینه های زندگی اجتماعی آن را مورد توجه قرار می دهند . به این ترتیب استانداردها وارد عناصر و ارزشهای فرهنگی می شوند و خود به هنجارهایی تبدیل می شوند كه رعایت آنها موجب پویایی فرهنگ جامعه می شود . حتی می توان ادعا كرد كه عناصر و گرایش های فرهنگی از اصول و قوانین كلی استانداردها پیروی نمایند .

منبع :
-حسین خنیفر،بهبود كیفیت و راهبری استانداردها-چرا؟،نشریه شاخص، (نشریه معاونت برنامه ریزی و منابع انسانی،پیش شماره دوم، آبان ۱۳۸۲):ص۱۲.
-مهرداد یگانه،پیشین،ص۳۲.
-Reasearch & Development.
-Collection.
-Performance.
-Promotion.
-مهدی محمودی،نقش استانداردهای آموزشی در ارتقاءكیفیت كار معلمان،نشریه شاخص،سال اول،پیش شماره ۲،(معاونت برنامه ریزی منابع انسانی،۱۳۸۲):ص۱۰.
-مهرداد یگانه،پیشین،ص۴۶.
-Cultural Development.
-Productivity.