۳٫۹m
۱۵٫۹m
مقدمه: مقاله حاضر با عنوان "نقش والدین کمال‌گرا در تربیت فرزندان" اولین مقاله از سلسله مقالاتی است که درباره کمال‌گرای و اثرات مخرب آن در شبکه اجتماعی مدرسه کلوب منتشر خواهد شد. در این مقاله ابتدا مفاهیم کمال‌گرایی، ایده‌آل گرایی و واقع گرایی را توضیح داده و سپس به خصوصیات والدین کمال‌گرا پرداخته می شود. به نقش والدین کمال‌گرا در تربیت و زندگی فرزند اشاره و سپس راهکارهای برای مقابله با کمال‌گرای والدین ارائه خواهد شد. در پایان نیز به تاثیری که مدرسه می تواند بر کمال‌گرای والدین بگذارد اشاره شده و تعدادی از مدارسی که در این زمینه بسیار موفق عمل کرده اند، معرفی خواهد شد.
در شبکه اجتماعی مدرسه کلوب می توانید مقالات زیادی در این باره مطالعه فرمایید.
کمال‌گرایی چیست؟
کمال‌گرایی (که در زبان انگلیسی به آن perfectionism گفته می شود) یکی از مفاهیم متناقض و بحث برانگیز در علم روان‌شناسی است. در روان‌شناسی علمی از آن بعنوان یک اختلال نام برده می شود ولی در بین عوام از آن بعنوان یک حسن یاد می شود. کمال‌گرایی به نوعی یک مفهوم جدید است که به تازگی وارد مباحث تربیتی شده است. منظور از کمال‌گرای بی نقص و عیب بودن است. شخص کمال‌گرا، شخصی است که در جستجوی این است که کارها و امورات خود را به نحوی کاملا بی نقص و بدون عیب انجام دهد یا برایش انجام دهند. از آنجای که هیچ چیز بدون عیب و نقص نیست، راضی کردن این افراد بسیار دشوار است. کمال‌گرای خلاقیت را مختل می کند.
تفاوت بین کمال‌گرایی و ایده آل گرایی چیست؟
ایده‌آل گرایی (که به آن "آرمانگرایی" هم گفته می شود) قدمتی بسیار بیش از کمال‌گرای دارد. شاید بتوان تاریخ مفهوم ایده آل گرای را به زمان افلاطون رساند. در جایی که افلاطون از "مثل ها" سخن می گوید و اینکه زندگی سایه ای از حقیقت مطلق مثل های ازلی – ابدی هستند و ما باید تلاش کنیم تا مانند آن حقیقت باشیم.
منظور از ایده آل گرای سعی در رسیدن به مطلوبترین نتیجه است. در کمال‌گرایی نوعی امتناع و رد از قبول هر معیاری است در حالیکه در ایده آل گرایی سعی، تلاش و عمل برای رسیدن به بهترین نتیجه وجود دارد. کمال‌گرایی ترس از نرسیدن و طرد شدن است. آرمان گرایی تشویق به تمرین است تا حتی نزدیک شدن به هدف نیز مطلوب است.
واقع گرایی یعنی چه؟
شناخت مفهوم واقع گرایی در این موضوع بسیار مهم است. به همین دلیل کمی به آن پرداخته شده است.
"واقع گرایی" یا Realism ابتدا در فلسفه و هنر پدیدار شد. اساس و بنیاد واقعگرایی بر "علم" قرار گرفته است. واقع گرایی را می توان خیلی خلاصه چنین تعریف کرد: "قبول و درک واقعیت ها گرچه با خواست و آرمانهای شخص واقع گرا هم راستا نباشد".
اگر بتوان 3 مفهوم کمال‌گرا، ایده آل گرا و واقع گرا را با مثال توضیح داد، چنین تصویری ارائه می شود.
- نقاش کمال‌گرا: بطور مداوم به جزییات می پردازد، رنگها، تکنیک ها؛ سایه روشن و خطوط و زوایا را با وسواس تغییر می دهد و در نهایت به این نتیجه می رسد که تابلو نواقص زیادی دارد و ایکاش می توانست بهتر نقاشی کند.
- نقاش ایده آل گرا: خود را درگیر و گرفتار تکنیک نمی‌کند. تمام سعی و تلاش خود را می کند که تصویری بهشت مانند و پر از زیبای نقاشی کند. از کشیدن زباله ها و زشتی های محیط در تابلو خودداری می کند. اگر قرار باشد که زنی یا منظره ای را نقاشی کند زیبای زن یا منظره را بسیار بیش از آنچه هست تصویر می کند. ایده آل گرای بر پایه تخیل استوار است.
- نقاش واقع گرا: اصالت تصویر را حفظ می کند. اگر منظره پر از زباله است یا اگر زن اثری از سوختگی بر صورت دارد، آن را رسم می کند. اگر قرار باشد مقایسه ای بین تابلوی نقاشی این سه نقاش و عکس یک دوربین باشد، تابلو نقاش واقع گرا بیشترین شباهت را به عکس دوربین خواهد داشت.
شخص کمال‌گرا همیشه کاستی ها را می بیند و شخص آیده آل گرا در خیال بهترین ها است و شخص واقعگرا آنچه را که هست ازخوب و بد، زشت و زیبا می بیند.
حال که با 3 مفهوم اساسی در شخصیت شناسی آشنا شدیم به موضوع اصلی یعنی "والدین کمال‌گرا و تاثیر آنها بر تربیت فرزندان" می پردازیم.
والدین کمال‌گرا
یک "پدر یا مادر کمال‌گرا" بودن مشکلات زیادی هم برای خودشان و هم برای فرزند به وجود می آورد. در اینجا باید روشن کرد که آیا والد نسبت به خود کمال‌گرا است یا نسبت به فرزند خود و در بعضی موارد والد هم نسبت به خود و هم نسسبت به فرزند خود کمال‌گرای را در پیش می گیرد.
بسیاری از والدین بدون آنکه خود بدانند تبدیل به پدر یا مادر کمال‌گرا می شوند. دلایل زیادی برای کمال‌گرا شدن والدین وجود دارد. برخی از این دلایل عبارتند از:
• کوچک شدن اندازه خانواده که اغلب حداکثر 2 یا 3 فرزند دارند باعث شده است والدین تمرکز زیادی برای موفقیت فرزند خود داشته باشند.
• فشار بر والدین امروزی برای انجام همه کارها و همه چیز برای فرزندانشان یک مشکل واقعی برای بسیاری از خانواده ها است.
• وجود رسانه های اجتماعی که شخصی ترین و خصوصی ترین اتفاقات درون خانه را در معرض دید همگان قرار می دهد و والدین سعی می کنند چهره مطلوبی از خود و زندگیشان به نمایش بگذارند.
• بالا رفتن سطح تحصیل‌ات والدین نسبت به نسل قبل که این تصور را به وجود می آورد که باید برای فرزندشان بالاترین هزینه های مادی و معنوی را بکنند در غیر اینصورت فرزندشان در رقابت های اجتماعی جا می ماند.
والدینی که نسبت به خود کمال‌گرا هستند، با وسواسی افراط گونه نگران فرزندشان هستند. گرانترین مدرسه، بهترین امکانات، بهترین غذاها و غیره را آماده می کنند و در آخر فکر می کنند که ایکاش می توانستند بهتر از اینها را فراهم کنند. والدین کمال‌گرا همیشه نگران و تحت استرس هستند و این نگرانی و استرس را به خانواده و فرزندان نیز منتقل می کنند.
انواع کمال‌گرای در والدین
برخی از والدین کمال‌گرا در تمام جنبه های زندگی خود کمال‌گرا هستند. آنها در هر کاری که انجام می‌دهند عالی هستند، قبل از ورود به کار تمامی جوانب را می سنجند، وقتی از وجود تمامی امکانات، هزینه ها، علم به کار و غیره مطمئن شدند کار را شروع می کنند، اگر جزء این باشد کار را شروع نمی‌کنند. در واقع شروع کار برای آنها مهمترین قسمت است و اغلب سخت و دیر شروع می کنند. آنها برای رسیدن به اهداف خود فداکاری های بزرگی انجام می دهند. طبق اکثر استانداردها، آنها افراد موفقی هستند؛ با این حال، هرگز به اندازه کافی احساس شادی و خوب بودن نمی‌کنند.
برخی دیگر از والدین فقط در حوزه فرزندپروری کمال‌گرا هستند. این افراد ممکن است بترسند مبادا سوء رفتاری نسبت به فرزند خود داشته باشند که تاثیر منفی بر سلامت روانی یا موفقیت اجتماعی او داشته باشد. یا ممکن است بترسند که اگر برای فرزندشان هزینه گرانترین کلاس کنکور را نپردازند پدر و مادر خوبی نباشند.
گروه سوم والدینی هستند که هم از خود و هم از فرزندان خود انتظار کمال دارند. این والدین برخلاف آنچه که فکر می کنند رفتار و نگرششان باعث برتری و پیشرفت فرزندشان می شود در نهایت نتیجه معکوس را می بینند و به خود و فرزندشان صدمه می زنند.
نشانه های والدین کمال‌گرا نسبت به خود
• اغلب از خودشان ناراضی هستند و انتقاد می کنند.
• وقتی فرزندشان موفق نمی‌شود خودشان را سرزنش می کنند.
• مرتب در حال مقایسه خودشان با والدین دیگر هستند و احساس می کنند که در حق فرزندشان کوتاهی کرده اند.
• بطور مرتب در حال نقشه کشیدن برای بهبود وضعیت فرزندشان هستند و کارهای را که قبلا کرده اند نادیده و دست کم می گیرند.
• اغلب اوقات خونسردی خود را از دست می دهند زیرا از خود بیش از حد انتظار دارند و نمی‌توانند این انتظارات را برآورده کنند.
نشانه های والدین کمال‌گرا نسبت به فرزند
• اگر فرزندشان کاری را به روشی که آنها تمایل دارند انجام ندهد با بی تفاوتی با موضوع برخورد می کنند و حتی از نگاه کردن به نتیجه یا سخن گفتن درباره آن خودداری می کنند.
• زمانی که فرزندشان در حال انجام یک کار است، با امر و نهی کردن و دخالت کردن خرده مدیریت می کنند.
• فرزندان خود را برای یک عملکرد بی عیب و نقص تحت فشار قرار می دهند.
• از فرزندشان بیشتر انتقاد می کنند تا اینکه از او تعریف کنند.
• فرزند خود را تشویق یا حتی تحت فشار قرار می دهند تا مطابق میل آنها رفتار کند و بیشتر رویاهای آنها را محقق کند.
• ارزش خود را وابسته به موفقیت فرزندشان می کنند.
• عملکرد فرزندشان را بسیار بزرگ جلوه می دهند. مثلا برنده شدن در یک مسابقه فوتبال یا نمره خوب در یک امتحان را به مانند فینال جام جهانی یا برنده شدن نوبل تصور می کنند. (البته با تشویق اشتباه نشود)
چه افرادی بیشتر در خطر کمال‌گرایی قرار دارند؟
تمامی والدین میل دارند که بهترین پدر و مادر باشند ولی مادران شاغل بیشترین تعداد را در بین والدین کمال‌گرا دارند. دو دلیل پشت این موضوع وجود دارد. اولاً، هر کسی (زن یا مرد) که عادت دارد در محل کار موفق باشد، نیاز به موفقیت در سایر زمینه های زندگی خود را نیز احساس می کند. متأسفانه، هیچ هدف یا نقطه عطف واضحی برای فرزندپروری وجود ندارد که کسی بتواند در حوزه فرزندپروری به آن دست یابد، مانند آنچه در محل کار وجود دارد.
دوم، مادران شاغل اغلب میزان استرس بیشتری را در «تلاش برای انجام همه کارها» دارند. پژوهش های علمی ثابت کرده است که این استرس می تواند بر مادر شاغل تأثیر بگذارد. 80 درصد از انجام دادن همه کارها استرس دارند، 70 درصد احساس می کنند که عقب مانده اند و بیش از 50 درصد می ترسند که زندگی خانوادگی خود را قربانی کار در خارج از خانه می کنند و می خواهند با کمال‌گرایی این کمبود را جبران کنند.
پدران نیز اغلب نسبت به فرزندان احساس گناه می کنند. طبق نظر سنجی که در سال 2015 در امریکا انجام شد تقریبا 50% پدران از عملکرد خود نسبت به فرزندشان راضی نیستند و فکر می کنند که ایکاش می توانستند بهتر عمل کنند. در حالیکه همین تحقیق نشان داد که پدران امروزی 3 برابر بیشتر از پدران 40 سال قبل زمان خود را صرف با فرزندان بودن می کنند.
با این حال، والدین تنها قربانیان نگرش کمال‌گرای نیستند. این نوع نگرش از سوی مادران و پدران می تواند تأثیرات قابل توجهی بر فرزندان آنها داشته باشد.
اثرات کمال‌گرای والدین بر فرزندان
بین استانداردهای بالا و کمال‌گرا بودن والدین تفاوت وجود دارد. داشتن استانداردهای بالا اغلب یک ویژگی خوب در والدین است زیرا انتظاراتی را برای کودک ایجاد می کند و به آنها کمک می کند تا در زندگی موفق شوند.
با این حال، والدین کمال‌گرا، کودک را به این باور می رساند که اگر به بالاترین استانداردها دست پیدا نکند، شکست خورده است. فشار بیش از حد به بچه ها برای کامل بودن پیام اشتباهی می فرستد. یک کودک ممکن است در تکالیف مدرسه خود تقلب کند تا نمرات خوبی کسب کند، زیرا ممکن است فکر کند شما برای موفقیت بیش از صادق بودن ارزش قائل هستید. تحقیقات نشان می دهد که کودکان در هر سنی باید بتوانند بدون ترس از عواقب بزرگ اشتباه کنند تا یاد بگیرند.
کودکانی که فکر می‌کنند باید کامل باشند، بیشتر در معرض خطر مشکلات روانی مانند افسردگی، اضطراب و اختلالات خوردن هستند. آنها مشکلات خود را پنهان می کنند، بنابراین اغلب مشکلات سلامت روان آنها درمان نمی‌شود.
کمال‌گرایی با رفتارهایی مانند اهمال کاری مرتبط است. گرایش به کمال‌گرایی احتمال شکست کودک را افزایش می‌دهد. مصداق ضرب المثل "سنگ بزرگ نشانه نزدن است"، وقتی سطح توقع والدین خیلی بالا باشد کودک تسلیم می شود. مثلا وقتی نتواند بالاترین نمره را در امتحان کسب کند تکلیف های خود را نمی نویسد و زمانی که بداند نمی‌تواند ستاره ورزش های مدرسه باشد ورزش کردن را متوقف می کند.
مقاله جامع "اهمالکاری" در شبکه اجتماعی مدرسه کلوب منتشر شده است که مطالعه آن به علاقمندان توصیه می شود.
چگونه از کمال‌گرایی خلاصی پیدا کنیم؟
به یاد داشته باشید که هیچ کس هرگز کامل نیست. فرزند شما در جامعه و محیط کار همکاران بی مسئولیت و بی کفایت خواهد داشت. هم اتاقی دست و پا چلفتی، استاد ناکارآمد، کارمند ناتوان و احتمالا همسری خواهد داشت که کمال‌گرا نیست. بنابراین حتی اگر شما یک پدر یا مادر کامل هستید در نهایت لطف چندانی به او نکرده اید.
کنار گذاشتن کمال‌گرایی کار آسانی نیست. اما بی خیال شدن روی بعضی موضوعات درباره خود و فرزندتان می تواند تاثیر مثبتی بر سلامت روانی شما و خانواده داشته باشد. همچنین می تواند رابطه شما با فرزندتان را بهبود بخشد و فرزندتان را در زندگی آینده موفق تر کند.
ساز و کارهای زیر می تواند به شما کمک کند که کمال‌گرای درباره خود یا فرزندتان را کنار بگذارید یا کاهش دهید:
• گفتار خود را کنترل کنید. اگر فرزند شما برنده یک کتابچه کوچک در یک نمایشگاه کتاب برده است یا در یک مسابقه ورزشی باخته است، از گفتن اینکه عملکرد او کاملاً موفقیت آمیز بوده یا باخت وحشتناک است خودداری کنید. در عوض، از فرزندتان بخواهید تشخیص دهد که چه کارهایی را خوب انجام داده و فکر می‌کند دفعه بعد چه کارهایی را بهتر انجام می‌دهد.
• سختگیری را از روی فرزندتان بردارید. اگر متوجه شدید که بر سر فرزندتان فریاد می زنید زیرا تختش را به درستی مرتب نکرده است یا از دست او عصبانی هستید که برخی کلمات املایی را اشتباه گفته است، نفس عمیق بکشید. به یاد داشته باشید که بچه ها قرار است اشتباه کنند و هر اشتباه یک فرصت یادگیری است.
• از رسانه های اجتماعی دوری کنید. مقایسه خود با دیگران دستوری برای منفی گرایی است. به یاد داشته باشید، شما فقط یک اپیزود از زندگی یک شخص دیگر را می بینید، نه کل فیلم را. مردم اغلب صحنه های موفقیت و شادی خود را به نمایش می گذارند نه اختلافات و کشمکش های خانوادگی را. کودک خود را با کودکان دیگر مقایسه نکنید. همه بچه ها با هم فرق دارند.
• روی کارهایی که درست انجام می دهید تمرکز کنید. ممکن است در انجام فعالیت‌های آموزشی و تقویت درس زبان انگلیسی یا ریاضی بهترین نباشید، اما شاید در دوختن لباس و درست کردن کیک خیلی خوب باشید. توانایی ها و دانسته های خود را ارج بگذارید و در جایی که فوق العاده نیستید کمی شفقت نسبت به خود داشته باشید.
• اجازه دهید فرزندتان اشتباه کند و گاهی شکست بخورد. در مورد شکست به عنوان یک فرصت یادگیری صحبت کنید و تصدیق کنید که رد شدن در آزمون یا انجام نشدن مشق شب سخت است، اما این پایان دنیا نیست.
• به تلاش فرزندتان توجه کنید نه نتیجه. به جای اینکه فرزندتان را به خاطر گرفتن نمره بالا در یک آزمون تحسین کنید، او را به خاطر مطالعه سخت تحسین کنید. یا به جای اینکه به او بگویید که کارش را عالی انجام داده و دو گل در بازی به ثمر رسانده است، به او بگویید که متوجه شدید او به شدت نگران نتیجه بازی است و این همه نگرانی و استرس به سلامت او آسیب می زند. این راهکارها او را ترغیب می کند تا بیشتر بر روی انجام بهترین کار خود تمرکز کند تا اینکه نگران موفقیت به هر قیمتی باشد.
• زمانی که فرزندتان خسته است، او را به حال خود بگذارید. تشویق کردن فرزندتان در مواقعی که مشکل دارد مفید است، اما اصرار برای ادامه تلاش او پس از نشانه های خستگی و استرس ایده خوبی نیست. اگر شروع به بیزاری از فعالیت هایی کرد که قبلاً دوست داشت، مانند فوتبال یا کلاس کامپیوتر، ممکن است نشانه آن باشد که شما بیش از حد به او فشار می آورید. فرزندتان را برای انجام کارهای خوب به چالش بکشید، اما او را مجبور نکنید تا بیش از تواناییش انجام دهد.
نقش مدرسه در کاستن از کمال‌گرایی والدین
زمان در زندگی دانش آموز به سه بخش تقسیم می شود. خانه، مدرسه و زمان خواب. بنابراین کودک نیمی از ساعت مفید بیداری خود را در مدرسه می گذراند. مدرسه جای است که معلمان آموزش دیده اند تا مشکلات کودک را رصد کرده و آن را به موقع حل کنند. کمال‌گرای والدین تاثیر خود را بر رفتار و واکنش های جسمی و روانی کودک نشان می دهد و این معلمان را برمی انگیزاند که پیگیر مشکلات شوند. نبض ارتباط بین والدین و مدرسه در دو کانون می تپد: انجمن اولیاء و مربیان و تیم مشاوره. مدرسه ای که انجمن اولیاء و مربیان فعال داشته باشد بهتر می تواند مشکلات را پیگیری و حل و فصل کند. تیم مشاوره نیز بنا به تخصص و تجربه ای که دارند برای مشورت به دانش آموز و والدین بطور حرفه ای وارد عمل می شوند.
مدارس برجسته ای مانند دبستان دخترانه رسا در منطقه 8 با تدوین منشور والدین، منشور دانش آموزان و منشور معلمان شرح وظایف هریک را جداگانه منتشر کرده و از ابتدا توقع و انتظارات مدرسه را به روشنی به همه گروه های مرتبط اعلام کرده است. این دبستان با دعوت از صاحبنظران و متخصصان علوم تربیتی دوره های آموزشی برای والدین برگزار می کند و والدین و سخنران در جلسات پرسش و پاسخ مشکلات را مطرح می کنند.
مدارس ممتازی مانند مجتمع آموزشی پسرانه غیردولتی علامه طباطبایی، واحد آبشناسان با در اختیار داشتن یک تیم مشاوره حرفه ای و همچنین برنامه های فوق برنامه بسیار جامع توانایی های منحصر بفردی در ارتباط با والدین و رصد کردن هرگونه رفتار دانش آموز یا والدین را دارد. در این مدرسه انجمن اولیاء و مربیان بسیار فعال است و تقریبا در تمامی برنامه ها طرف مشورت قرار می گیرد. البته باید اذعان کرد که با توجه به شرایط پذیرش در این مجتمع (شهریه بالا و آزمون ورودی) دانش آموزانی توانای تحصیل‌در مجتمع فرهنگی- آموزشی علامه طباطبایی- واحد آبشناسان را دارند که از نظر وضعیت مالی در سطح بالای هستند و طبیعتا والدین این دانش آموزان نیز از نظر تحصیل‌ات بالا بوده و نسبت به مسائل فرزندان خود بسیار مسئولانه عمل می کنند.
از دیگر مدارس ممتاز و دغدغه مند می توان از دبستان پسرانه غیردولتی سلام یاسین در منطقه 1 نام برد. این دبستان با برگزاری برنامه های تفریحی مشترک پدر- پسر یا مادر- پسر ارتباط بسیار موثر و مفیدی با والدین ایجاد کرده که از طریق این ارتباط و با کمک تیم مشاوره بسیار حرفه ای تمامی رفتارهای دانش آموز و والدین را پیگیری می کند.
دیگر مدرسه ممتاز و برجسته و خوشنام دبستان دخترانه غیردولتی نیکا در منطقه 7 است. این دبستان نیز با داشتن تیم مشاوره، کلاس های فوق برنامه و انجمن اولیاء و مربیان بسیار فعال ارتباط موثر و سازنده ای با والدین برقرار کرده است که از طریق این ارتباط مشاوره های روان‌شناسی و دوره های تخصصی آموزشی برای والدین برگزار می کند.
در این مدارس ممتاز آموزش منحصر به دانش آموزان نیست بلکه والدین نیز آموزش های تربیتی و فرزندپروری را می بینند.
سخن نهایی
اگر تا قبل از خواندن این مقاله پدر یا مادر کمال‌گرایی بوده اید، حالا زمان آن است که کمی از آن عقب نشینی کرده و خود و فرزندتان را از این رفتار خلاص کنید. نگران نباشید میلیون ها انسان بی خیال میلیون ها موضوع هستند و هیچ اتفاق بدی هم نمی افتد. با سست کردن افکار کمال‌گرایی خواهید دید که زندگی شادتری هم برای خود و هم برای خانواده خواهید داشت.
می توانید با مراجعه به شبکه اجتماعی مدرسه کلوب از هزاران مقاله مربوط به تربیت کودکان استفاده کرده و با مطالعه آنها نگرش خود را تغییر دهید.
با این حال، اگر به نظر می‌رسد که نمی‌توانید این تفکر و نگرش را کنار بگذارید به دنبال کمک از یک متخصص باشید. گاهی اوقات، کمال‌گرایی ریشه در مشکلات دورانی از زندگی یا یک مسئله مربوط به سلامت روان، مانند یک اختلال اضطرابی یا یک سابقه تروما دارد. در مواردی ممکن است کمال‌گرایی منجر به مشکلات جدی مانند استرس مزمن یا بروز مشکلات عاطفی یا ارتباطی با دیگران شود. یک متخصص بهداشت روان آموزش دیده می تواند به شما در غلبه بر کمال‌گرایی کمک کند و این می تواند بهترین کاری باشد که می توانید برای خود و فرزندتان انجام دهید.
