۱۵٫۹m
۳٫۹m
مقدمه: این مقاله درباره دانش آموزان کمالگرا و مشکلات و مزایای است که این تیپ شخصیتی با آن مواجه می شود. سعی شده است به سوالاتی مانند: چرا یک دانش آموز کمالگرا می شود؟ آیا کمالگرایی یک نقطه ضعف است یا نقطه قوت؟ خصوصیات یک دانش آموز کمالگرا چیست؟ چگونه می توان از جنبه های منفی کمالگرای در یک دانش آموز کمالگرا کاست؟ آیا مدارس نقشی در کمالگرایی دانش آموزان دارند؟چگونه یک مدرسه می تواند در ایجاد یا رفع کمالگرایی دانش آموز موثر باشد؟
این مقاله در ادامه سلسله مقالاتی است که در شبکه اجتماعی مدرسه کلوب برای آگاهی والدین، دانش آموزان و مسئولین مدارس منتشر می شود تا آگاهی عموم نسبت به موانع رشد صحیح دانش آموزان ارتقاء یابد. مطالعه اولین مقاله درباره موضوع کمالگرایی با عنوان "نقش والدین کمالگرا در تربیت فرزندان" می تواند کمک زیادی به درک مفهوم کمالگرایی کند.
با ما همراه باشید.
"کمالگرایی" را بشناسیم:
"کمالگرایی"، که در زبان انگلیسی با واژه perfectionist شناخته می شود، را باید یک نوع تفکر که در رفتار خود را نشان می دهد به شمار آورد که می توان آن را در کنار مفاهیمی مانند: آیده آلیست (آرمانگرا)، رئالیست (واقعگرا)، نارسیسیست (خود شیفته)، برونگرا، درونگرا و غیره قرار داد.
شخص کمالگرا همیشه وجود داشته است ولی این ویژگی خیلی نادر بوده و بیشتر در بین نخبگان دیده می شد. بزرگانی مانند: نیوتن، فیلیپو برونلسکی، لئوناردو دا وینچی، نیکلاس کوپرنیک، لودویگ فان بتهوون، گوستاو فلوبر، یوهانس برامس، فرانتس کافکا، استنلی کوبریک، آندری تارکوفسکی، برایان ویلسون و استیو جابز.
ولی به تازگی یک شیوع و همه گیری در بین تمامی سنین دیده می شود.
شخص کمالگرا به دنبال این است که تمام فعالیتها و وظایف و اعمالش بدون هیچ عیب و نقصی باشد. کمالگرایان به شکل وسواس گونه ای با موضوعات برخورد می کنند. قبل از ورود به یک فعالیت تمام جوانب را (به نظر خودشان) می سنجند و اگر تشخیص دادند که ابزارها و روشها را در اختیار ندارند یا پیش بینی کردند که نمی‌توانند در آینده فراهم کنند آن کار یا فعالیت را شروع نمی‌کنند. افراد کمالگرا به جزییات بیش از حد توجه می کنند و وقت زیادی را صرف حصول نتیجه می کنند.
کمالگرایی همچنین می‌تواند باعث شود دانش‌آموزان احساس کنند که باید عمداً شکست بخورند یا وقتی خارج از منطقه راحتی خود هستند، کار را ترک کنند. وقتی دانش‌آموزان تشخیص می‌دهند که در سطح یادگیری متفاوتی نسبت به همسالان خود هستند، ممکن است تصمیم به ترک تحصیل‌بگیرند تا مجبور نباشند با استرس رقابت کنار بیایند. این هم در دانش‌آموزان با استعداد و هم در بین آن‌هایی که چالش‌های یادگیری دارند اتفاق می‌افتد.
انواع کمالگرایی:
3 نوع کمالگرایی وجود دارد:
• کمال گرایی اجتماعی تجویز شده:
این نوع کمالگرایی از طرف جامعه بر فرد اعمال می شود. می توان گفت که جدیدترین نوع کمالگرایی است و وجود شبکه های اجتماعی منبع اصلی این نوع کمالگرایی است. جامعه از فرد می خواهد که بهترین باشد. استانداردهای بالا و فشار اجتماعی از فرد می خواهد که موفق باشد در غیر اینصورت ارزیابی اطرافیان و چامعه نسبت به شخص منفی خواهد بود. این نوع کمالگرایی موجب کاهش اعتماد به نفس و احساس اضطراب و استرس در فرد می شود.
• کمال گرایی دیگر گرا:
یعنی فرد از دیگران می خواهد که در کار خود بهترین باشند.شاید مثال والدینی که از فرزند خود می خواهند بالاترین نمرات را در تحصیل‌اخذ کند یا رئیسی که از کارمندان خود توقع دارد بالاترین استاندارد را رعایت کند و به بهترین نتیجه غیرواقعی دست یابد. این نوع کمالگرای می تواند به درگیری و مشکلات روابط منجر شود و باعث فرسودگی و خستگی بیش از حد در افراد زیردست و همکاران یا فرزندان شود.
• کمال گرایی خودمحور:
شکل مثبت تری از کمالگرایی است که شخص از خود توقع دارد با انگیزه بالا، تدبیر و احساسات مثبت فعالیتهای خود را انجام دهد. البته اگر با احساسات افراطی همراه باشد می تواند تبدیل به یک مشکل و معضل شود.
کمالگرای در بین دانش آموزان
کمالگرای در حال تبدیل شدن به یک عرف در بین دانش آموزان است. دانش آموزان در بین دو سنگ آسیاب شبکه های اجتماعی و والدین گیر افتاده اند. شبکه های اجتماعی با نمایش افراد موفق (و البته تعریف موفقیت در این شبکه های اجتماعی خلاصه شده در ثروت، اندام متناسب، ظاهر زیبا و تحصیل‌ات بالا) و والدین با فشار برای موفقیت در تحصیل‌دانش آموز را به سوی یک سوپرمن شدن هل می دهند.
کمالگرای در بین دانش آموزان عواقب و عوارضی دارد. یک دانش آموز کمال گرا اغلب احساس شرم، گناه و افسردگی می کند و نیاز به یک نجات دهنده دارد. واکنش دانش آموز کمالگرا در برابر ترس از ناقص بودن این است که این نقص را پنهان کند و این پنهانکاری به اشکال مختلف خود را نشان می دهد. او ممکن است از ترس اینکه نتواند مطابق نظر معلم تکالیف خود را انجام دهد، اصلا نوشتن تکالیف را شروع نمی‌کند و آنها را انجام نمی دهد. روش دوم این پنهانکاری این است که او تکالیف خود را انجام می دهد ولی از ترس شماتت معلم تکالیف خود را به معلم تحویل نمی دهد. روش سوم پنهانکاری دانش آموز این است که سعی دارد در مدت زمان کمی تعداد زیادی برنامه و تکلیف را انجام دهد. اینکار به او فرصت بهانه تراشی برای انجام ندادن تکالیف محوله را می دهد.
از دیگر مشخص های یک دانش آموز کمالگرا می توان به این ویژگی ها اشاره کرد: عقب انداختن تکالیف، بررسی بیش از حد تکالیف انجام شده، نیاز به اطمینان پیدا کردن از رضایتمندی معلم و والدین درباره خود و کارهایش، جبران کردن خطاها و تکرار و اصلاح بیش از حد اشتباهات، سازماندهی و فهرست سازی بیش از حد، ناتوانی در تصمیم گیری. دانش آموزان کمال گرا اغلب دائم در حال انتقاد هستند، حس ترس در آنها دیده می شود، انتظارات غیر واقعی دارند، از شکست می ترسند و در صورت مواجهه با هر انتقادی حالت تدافعی دارند.
دلایل کمالگرایی در دانش آموزان چیست؟
انتظارات بالای والدین، فشار والدین و کنترل سبک های فرزندپروری با کمال گرایی در میان برخی از کودکان و نوجوانان مرتبط است.با این حال، بسیاری از بزرگسالان کمال گرا گزارش می دهند که در دوران کودکی آسیب هایی مانند سوء استفاده یا بی توجهی را تجربه کرده اند. مهم است که بدانیم هیچ انسانی کمالگرا بدنیا نمی آید.
یکی از دلایل اصلی ایجاد عادات کمال گرایانه در دانش آموزان، ماهیت رقابتی بیشتر مدارس است. وقتی به دانش‌آموزان گفته می‌شود که تنها معیار موفقیت یا یادگیری آنها نمرات است، می‌توانند انتظارات غیرواقعی بالایی برای خود ایجاد کنند که لزوماً به آنها کمک نمی‌کند تا یاد بگیرند.
داشتن استاندردهای بالا و دست نیافتنی یا بسیار دشوار در کنار سیستم پاداش و تنبیه است که دانش آموزان را به سوی کمالگرایی سوق می دهد. دانش آموز با دریافت توجه مثبت معلم و والدین در زمان موفقیتها از سوئی و مورد سرزنش واقع شدن بخاطر عملکرد ضعیف خود از طرف معلم و والدین به سمت کمالگرایی گرایش پیدا می کند. در دانش آموزان بزرگتر مانند دوره دبیرستان، نقش شبکه های اجتماعی و تصویری که این شبکه ها از شخص موفق می سازند بسیار موثر است.
به گفته روانشناسان، دانش‌آموزانی که انتظارات غیرواقعی بالایی از خود دارند - چه آنها را برآورده کنند یا نه، در دسته کمالگرایان خودمحور جای می گیرند. برخی از دانش آموزان کمالگرای دیگرگرا هستند، یعنی انتظارات زیادی از اطرافیان خود دارند. نوع سوم کمال گرایی تجویز شده اجتماعی است،ولی زمانی که دانش آموز معتقد است اطرافیان، مانند والدین و معلمان و همکلاسیها، از آنها انتظارات غیرواقعی و استانداردهای بالا دارند تبدیل به نوع سوم یعنی کمالگرایان تجویزی اجتماعی می شوند.
هر 3 نوع کمالگرایی در بین دانش آموزان مضر بوده و می تواند به شخصیت و روابط دانش آموز با اطرافیان و با خود آسیب برساند. کمال گرایی در بین دانش آموزان ارتباط تنگاتنگی با اضطراب، افسردگی، آسیب رساندن به خود، اختلال وسواس فکری-اجباری و پریشانی عمومی دارد. نیاز به کامل بودن همچنین می تواند دانش آموز را مبتلا به خستگی، بی خوابی و سردردهای مزمن کرده و بر توانایی کودک برای یادگیری تأثیر منفی بگذارد.
چگونه به دانش آموز کمالگرا کمک کنیم؟
والدین و معلم باید شعار "وقتی خوب است یعنی عالی است" را بپذیرند و دست از تعیین انتظارات و استانداردهای بالا برای دانش آموز بردارند. باید به دانش آموزی که تمام سعی خود را می کند که تکالیفش بی نقص باشد کمک کرد که حتی تکالیفی که دارای اشکالات و نواقص هستند نیز خوب هستند. باید به آنها یادآوری کرد که فرآیند انجام تکلیف برای معلم مهم است و نتیجه در مرتبه دوم قرار دارد. باید به دانش آموز یادآوری کرد که ارزش او بسیار بیشتر از نمراتش است. به جای تنبیه برای شکست، نکته ای را برای تأکید بر ارزش چیزهایی مانند یادگیری و مشارکت به جای نمرات آزمون، یادآوری کرد.
شروع اغلب دشوارترین بخش برای افرادی است که از نتیجه یک کار می ترسند. باید دانش آموز را تشویق کرد که از فکر کردن بیش از حد اجتناب کرده و به سادگی اقدامات کوچک و عمدی را در جهت هدف خود انجام دهد. والدین و معلم باید از بی تابی و انتقاد حتی موقعی که دانش آموز تمایلی به شروع کردن ندارد خودداری کنند.
اولویت بندی تکالیف دومین راهکار است. اولویت بندی تکالیف آنها را ترغیب می کند که ابتدا تکالیف مهم را انجام دهند. سومین راهکار زمانبندی تکالیف است. به او کمک کنید که برای هر تکلیف زمانبندی کند و بر این کار نظارت کنید. در زمان زمانبندی از او بپرسید که آیا تکلیف محوله برایش سخت است یا آسان و طبق تشخیص او زمان بندی را تنظیم کنید.
معلم باید سیاست "پذیرش تکالیف و فعالیت های بد هم خوب هستند" در پیش گرفته و آن را تبلیغ و اعمال کند. منظور این است که اشتباهات را نیز قبول کرده و بعنوان راه حلی برای تجربه اندوزی و پیشرفت در نظر بگیرد. این سخن مشهور هنری فورد: "شکست فرصتی برای شروع دوباره است. این بار هوشمندانه تر." اشاره به این نگرش دارد. اگر اشتباه و خطا را وسیله ای برای رشد بدانیم، پذیرش شکست و تجزیه و تحلیل اشتباهات به عنوان ابزاری برای بهبود یادگیری می تواند بسیار موثر باشد.
با دانش آموز گفتگو کنید، از او بپرسید و چشم اندازی به او بدهید که اشتباه و خطا در انجام وظایف و تکالیف صدمه ای به او نمی زند. اگر دانش آموز نمره بالای نگرفته است بجای گفتن جملاتی مانند: باید دقت بیشتری می کردی، اگر کمی بیش سعی و تلاش کرده بودی آلان نمره بالای می گرفتی و غیره، به او اطمینان دهید که نمره که گرفته است نیز خوب است و هیچ اتفاقی نیفتاده است. این موضوع مانند چاقوی دولبه است. منظور دانش آموزی است که بعنوان مثال از 100 نمره 90 گرفته و اگر دانش آموز از 100 نمره 40 گرفته باشد موضوع کاملا متفاوت است.
یکی دیگر از راهکارها این است که ذهن دانش آموز کمالگرا را نسبت به ترس خود روشن کند. منبع ترس از ناشناخته ها می آید. به دانش آموز کمک کنید که با ایجاد یک چارچوب از پیش بینی آینده مجهولات را برای خود روشن کند. بهترین راه این است که از او سوالاتی بپرسید که مجبور به پیش بینی عواقب منبع نارضایتی (مانند عدم دریافت نمره دلخواه، شکست در امتحانات و غیره) شود.
این سوالات می توانند از این دست باشند:
** خوب حال این اتفاق افتاده، بهترین دستآورد این اتفاق چیست؟
** با پیش آمدن این اتفاق چه نتیجه ای بدی به دست می آوری که ترا مضطرب کرده است؟
اینگونه سوالات ذهن دانش آموز را معطوف به پیش بینی آینده می کند و منبع ترس و اضطراب را آشکار می کند.
نقش مدرسه در کمالگرایی چیست؟
مدرسه نقش اساسی و مهمی در ایجاد کمالگرایی در دانش آموزان یا زدودن آن دارد. والدین دارای تخصص های جامعه شناسی یا روان‌شناسی یا علوم تربیتی نیستند و خود درگیر آسیبهای بسیاری هستند. بسیاری از والدین خود به نوعی نیاز به کمک و راهنمای دارند. در مسئله دانش آموزان کمالگرا اصلی ترین وظیفه برعهده مدرسه و نظام آموزشی است.
مدرسه باید محیطی برای رشد باشد نه رقابت. یاددادن این پدیده که همکلاسی یا مدارس دیگر رقیب ما هستند می تواند یک نظام فکری را در کودک بوجود آورد که در میدان نبرد است و باید به هر قیمتی یا پیروز شود یا اصلا پا به این میدان جنگ نگذارد. مدرسه وظیفه دارد که استعدادها و علاقمندی ها و توانایی های هر دانش آموز را جداگانه کشف کرده و از همسان سازی آنها خودداری کند. ذهنیت مدیر و معلمان بجای کسب بالاترین نمره، نتیجه، رتبه کنکور و غیره باید بر ارزش گذاردن به فرآیند یادگیری، تعمیق یادگیری، استعدادیابی، و آموزش مهارتهای زندگی خارج از مدرسه باشد. رتبه و معدل خود از نتایج ثانوی این نگرش است.
مدرسه ای موفق است که علاوه بر آموزش های رسمی و مصوبه که سوادآموزی های عرفی و معمول هستند بتواند استعداد دانش آموز را شکوفا کرده و دانش آموز را آماده ورود به جامعه کند. این مهم امکان پذیر نیست مگر با اعمال یک سیستم و روش تدریس مبنتی بر فردیت هر دانش آموز. برای اینکار نیاز به دخالت دادن والدین می باشد. والدین باید بدانند چه انتظاراتی از فرزند خود داشته باشند. دست از خیال پردازی برای آینده و آرزوهای دست نیافتته خود بردارند و دانش موز را تحت فشار و استرس نمره عالی نگذارند.
برای دست یافتن به این اهداف مدرسه باید 3 ابزار را در اختیار داشته باشد: معلمان آموزش دیده، تیم مشاوره تحصیل‌ی و روان‌شناسی متخصص و آشنا به مسائل آموزش و کودک و نوجوان و بالاخره انجمن اولیاء و مربیان فعال و کارآ که بتواند رابطه بین خانه و مدرسه را برقرار کند.
والدین در زمان انتخاب مدرسه و ثبت نام باید فاکتور ارتباط بین مدرسه و والدین را هم در نظر بگیرند.
طبق نظرسنجی ها و دستآوردهای مدارس می توان از 5 مدرسه بعنوان نمونه موفق نام برد. در ذیل با این 5 مدرسه آشنا می شوید:
1- مجتمع فرهنگی آموزشی علامه طباطبایی واحد آبشناسان :
مجتمع فرهنگی- آموزشی علامه طباطبایی واحد آبشناسان را باید یکی از بهترین مراکز آموزشی در ایران و حتی آسیا دانست. مدرسه ای برند که توانسته در تمام زمینه های از تجهیزات، روش تدریس، استفاده از بهترین اساتید، مکان آموزشی گرفته تا ارتباط با والدین، آموزش به والدین و نتایج درخشان در قله موفقیت ایستاده و عنوان "بهترین دبیرستان پسرانه منطقه 5" را به دست آورد. عنوانی که برای چنین مرکز آموزشی بسیار اندک است.
تعدادی از بهترین دبیرستان های پسرانه تهران در منطقه 5 قرار دارند. با مراجعه به لیست دبیرستان های پسرانه غیردولتی منطقه 5 می توانید آنها را بشناسید.
2- دبستان پسرانه سلام یاسین
دبستان پسرانه سلام یاسین در منطقه 1 که عضوی از مجموعه مدارس سلام است و این مدارس همگی از مدارس برند و معروف ایران هستند یکی از دبستان های موفق بوده است که توانسته با اعمال روش های مدرن آموزش هم استعدادهای دانش آموزان را شکوفا کند و هم با ارتباط بسیار خوب با والدین آموزش از کودک به والدین و از مدرسه به خانه ببرد. انجمن اولیا و مربیان بسیار قوی و برنامه هایی که به شکل پدر-پسر یا مادر-پسر برگزار می کند هر دو گروه والدین و دانش آموزان را آموزش دهد. این دبستان به حق عنوان یکی از بهترین دبستان های پسرانه منطقه 1 را به دست آورده است.
3- دبستان دخترانه رسا
دبستان دخترانه رسا به یمن مدیریت بسیار قوی و با تجربه توانسته در منطقه 8 به دستآوردهای بزرگی برسد. این دبستان مصداق کامل و بارز جمله "جهانی فکر کن و محله ای عمل کن" است. مدرسه ای با استانداردهای بین المللی که دارای جندین ایزوی معتبر در زمینه آموزش است مدرسه، معلمان، تجهیزات و روش های تدریس را به گونه مورد استفاده قرار داده که موفق ترین دانش آموزان منطقه 8 را تربیت کرده است. راز موفقیت این مدرسه علاوه بر مدیریت قوی و با تجربه- خانم یارپرور- باید در سیستم کلاسهای فوق برنامه بسیار عالی آن جستجو کرد. تمامی این امکانات در قالب یک شهریه مناسب با منطقه است. این دبستان به انتخاب والدین دانش آموزان عنوان بهترین دبستان دخترانه منطقه 8 را از آن خود کرده است.
4- دبستان دخترانه نیکا
دبستان دخترانه نیکا در منطقه 7 نیز یکی دیگر از دبستان های بسیار موفق در تهران است. این دبستان با ایجاد محیطی شاد و مفرح با استفاده از روش تدریس پروژه محور ضمن استعدادیابی دانش آموزان، آموزش را از کتاب و دفتر و مشق شب و حفظیات در بوته آزمایش و آزمون و خطا گذاشته و یادگیری را تبدیل به یک بازی کرده که دانش آموزان مشتاقانه در پی آن هستند. طبیعت محور بودن و استفاده از طبیعت در تدریس از شاخصه های این دبستان است. ُوجود تیم مشاوره قوی و انجممن اولیای و مربیانی که بطور مرتب برای والدین نیز دوره های اطلاعرسانی و فرزندپروری برگزار می کند توانسته است تاثیر بسیار مثبتی بر خانواده بگذارد. دبستان دخترانه نیکا نیز به گواهی دستآوردهای دانش آموزان و نظرات والدین عنوان بهترین دبستان دخترانه منطقه 7 را کسب کرده است.
5- مجتمع آموزشی پسرانه فرهنگ
یکی از جامعترین مجتمع های آموزشی در تهران مجتمع آموزشی پسرانه غیردولتی فرهنگ در منطقه 5 است. مدیریت این مجتمع- جناب آقای فاتحی راد- با پیروی از شعار "هدف ما پرورش انسانهای سالم است." از ابتدا موضع خود را بر هرگونه افراط و تفریطی روشن کرده است. این مدرسه تمامی امکانات، تحهیزات، برنامه ها و روش تدریسها را برای ساختن یک انسان سالم و شاد بکار گرفته است.
سخن پایانی
برخلاف آنچه که واژه مثبت "کمالگرایی" در ذهن متبادر می کند، این واژه دارای مفهومی منفی است. هیچ انسانی و هیچ پدیده ای کامل و بی نقص نیست، اگر این چنین بود جهان دستخوش چنین تغییر پرشتابی نمی شد. کمالگرایی برای تمامی سنین عوارض منفی خود را دارد و باید برای زدودن آن اقدام کرد. شخص کمالگرا حتی اگر موفق هم باشد ولی شاد و راضی نیست.
دوران مدرسه و دانش آموزی را باید مهمترین دوران برای مقابله با کمالگرایی در بین دانش آموزان دانست. زیرا این دوران باید توام با شادی باشد نه استرس و اضطراب. برای مقابله با کمالگرایی باید علاوه بر دانش آموز، معلم و والدین نیز آموزش ببینند.
توصیه می شود با مراجعه به شبکه اجتماعی مدرسه کلوب از هزازان مطلب و مقاله ای که در خصوص مشکلات مربوط به دانش آموزان است مطلع شوید تا با کسب آگاهی زندگی شادتری برای خود و فرزندانتان خلق کنید.
