عزت نفس و نقش آن در رشد شخصیت و سلامت روان کودک

مقدمه: این مقاله از سلسله مقالاتی است که برای آگاهی دادن و اطلاعات والدین نسبت به چگونگی رفتار با کودکانشان به رشته تحریر در آمده و در وب سایت مدرسه کلوب منتشر شده است. در این مقاله ما سعی داریم یکی از مهمترین شاخص های هویتی کودک را بشناسیم: "عزت نفس". اهمیت عزت نفس برای کودک، نقشی که اطرافیان در ایجاد یا نابودی عزت نفس کودک دارند، نقش مدرسه در بالابردن عزت نفس دانش آموز و غیره..... در پایان نیز نگاهی به نقش مدرسه و اهمیت نقش معلم و مشاور مدرسه در ساختار هویتی کودک خواهیم داشت.

به یاد داشته باشید که در وب سایت مدرسه کلوب مقالات زیادی درباره رشد فردی و اجتماعی کودک منتشر شده است. بخش ماژول مدرسه یاب نیز به شما کمک می کند که مناسب ترین مدرسه را بر اساس جنسیت، مقطع، دولتی یا غیردولتی بودن، منطقه و محله پیدا کنید. بخش لیست مدارس تهران نیز به شما امکان می دهد که تمامی امکانات مدرسه مورد نظرتان به اضافه نظرات والدین درباره این مدرسه را مشاهده کنید. با ما همراه باشید.

عزت نفس، ساختن و نابود کردن عزت نفس کودک

" تو هیچوقت هیچی نمی شی."، نگاه دختر خاله ات کن، نصف تو است و هر سال با معدل 20 قبول می شه و حتی یک کلاس خصوصی هم نمی ره."، " حیف اون همه پولی که خرج مدرسه تو کردم، این هم نتیجه اش."، "خجالت نمی کشی ......" و دهها و بلکه صدها عبارت و جمله مانند این را می توان ردیف کرد که خیلی از ما در کودکی شنیده ایم یا امروز به کودکان خود می گوییم یا از زبان والدین دیگر به فرزندانشان می شنویم.

تمامی جملات بالا یک نتیجه دارند: "ویران کردن عزت نفس کودک."

تعریف عزت نفس و تفاوت آن با اعتماد به نفس

به طور خلاصه، اعتماد به نفس در مورد باور به توانایی های خود در زمینه های خاص است؛ مثلا: "فلان شخص در تدریس ریاضی اعتماد به نفس بالای دارد" یا " او با اعتماد به نفس کامل مسئولیت بخش حسابداری را قبول کرد." شخص می تواند در یک زمینه اعتماد به نفس داشته و در زمینه دیگری اعتماد به نفس نداشته باشد. شخصی ممکن است در آشپزی اعتماد به نفس بالای داشته باشد چون به توانایی و تجربه و دانش خود آگاه است ولی همین شخص می تواند در زمینه رانندگی یا شنا اعتماد به نفس ضعیفی داشته باشد. یک استاد دانشگاه می تواند در یک دانشکده در شهرستانی کوچک در پاکستان اعتماد به نفس بالای داشته باشد ولی همین استاد می تواند اعتماد به نفص پایینی دردانشگاه هاروراد از خود نشان دهد. اعتماد به نفس بسته به موقعیت در نوسان است و می تواند از طریق تجربیات و موفقیت ها/شکست ها به دست آید یا از دست برود. بنابراین، اعتماد به نفس به باور فرد به توانایی ها، مهارت ها و دانش خود اشاره دارد. این اعتماد و اطمینان به خود برای انجام موفقیت آمیز وظایف، رسیدگی به چالش ها و دستیابی به اهداف است.

ولی، عزت نفس مفهوم گسترده تری است که احساس کلی احترام و ارزش خود را به عنوان یک شخص در بر می گیرد. این شامل احساسات پذیرش خود، احترام به خود و عشق به خود است. عزت نفس صرفاً بر اساس دستاوردها یا توانایی ها نیست، بلکه بر حس ذاتی یک فرد از شایستگی و اعتقاد به ارزش خود به عنوان یک فرد است. یک شخص می تواند عزت نفس خود را در همه حال داشته باشد چه به آن کار توانا باشد و چه توانایی انجام یک کار را نداشه باشد.

به طور خلاصه، اعتماد به نفس به باور به توانایی های فرد برای انجام وظایف خاص مربوط می شود، در حالی که عزت نفس بر ارزش و احترام به خود به عنوان یک شخص متمرکز است.

چرا عزت نفس دادن به کودک مهم است؟

دادن عزت نفس به کودک بسیار مهم است زیرا نقش مهمی در رشد و سلامت عمومی او دارد. در ذیل مهم ترین دلایل عزت نفس دادن به کودک را با هم مرور می کنیم:

• سلامت عاطفی:

عزت نفس داشتن به کودکان کمک می کند تا احساس مثبتی از ارزش و هویت داشته و دیدگاه عاطفی سالمی داشته باشند. احساس اعتماد به نفس کنند و توانایی بیشتری برای مدیریت و کنار آمدن با چالش های زندگی داشته باشند.

• افزایش بردباری و تحمل:

کودکانی که عزت نفس بالای دارند، بردباری و تحمل بیشتری در زمان مصایب و مشکلات از خود نشان می دهند و به توانایی های خود اعتماد دارند. آنها تمایل بیشتری به ریسک کردن، مواجهه با چالش های جدید و درس گرفتن از اشتباهات خود دارند. این انعطاف‌پذیری و اعتماد به نفس به آن‌ها کمک می‌کند تا با ذهنیت مثبت در زندگی حرکت کنند و با موقعیت‌های مختلف سازگار شوند.

• موفقیت تحصیل‌ی:

عزت نفس بر عملکرد تحصیل‌ی کودک تأثیر مثبت دارد. هنگامی که کودکان به خود و توانایی های خود ایمان داشته باشند انگیزه بیشتری برای یادگیری، تعیین اهداف و دستیابی به آنها پیدا می کنند. عزت نفس بالا نگرش مثبت نسبت به یادگیری را تقویت می کند، تمرکز را افزایش می دهد و کودکان را تشویق می کند تا در برابر مشکلات استقامت کنند.

• مهارت ها و روابط اجتماعی:

کودکان با عزت نفس سالم، تمایل به داشتن مهارت های اجتماعی بهتر و ایجاد روابط مثبت دارند. آنها توانایی خود-ابرازی داشته و به طور مؤثر با دیگران ارتباط برقرار می کنند و ارتباطات معنی داری با دیگران ایجاد می کنند. این به نوبه خود به شادی و رضایت کلی آنها در زندگی کمک می کند.

• سلامت روان:

عزت نفس پایین می تواند منجر به مسائل مختلف سلامت روان مانند اضطراب، افسردگی و اعتماد به نفس پایین شود. با پرورش عزت نفس کودک، می توانیم به پیشگیری یا کاهش این مسائل کمک کنیم و سلامت روان و رفاه کلی را ارتقا دهیم.

به طور کلی، دادن عزت نفس به یک کودک مهم است زیرا پایه و اساس رشد شخصی، شادی، انعطاف پذیری و موفقیت او را در جنبه های مختلف زندگی قرار می دهد.

چرا عزت نفس دادن به کودک مهم است؟

عزت نفس توسط اطرافیان و با تجربه کردن در کودک بوجود می آید. اطرافیان که عبارتند از: والدین، معلم، گروه همسالان و تمامی آنها که کودک در زندگی عادی با آنها موجه می شود در ایجاد یا تضعیف عزت نفس کودک مهم هستند و نقش دارند.

مهمترین عوامل موثر در ایجاد عزت نفس در کودک عبارتند از:

o بازخورد و تشویق مثبت:

زمانی که کودکان به خاطر دستاوردها و تلاش های خود مورد تحسین و تمجید قرار می گیرند، عزت نفس در آنها به وجود می آید. سخنان تشویق کننده و حمایت والدین، معلمان و همسالان می تواند به کودکان کمک کند تا احساس ارزشمندی و اعتماد به توانایی های خود کنند.

o عشق و پذیرش بی قید و شرط:

احساس دوست داشتن و پذیرفته شدن برای آنچه هستند، صرف نظر از کاستی ها یا اشتباهاتشان، به کودکان کمک می کند تا احساس ارزشمندی کنند. هنگامی که اطرافیان محیطی امن و پرورشی را فراهم می کنند، کودکان برای کشف و ابراز خود احساس امنیت می کنند که باعث افزایش عزت نفس آنها می شود.

o فرصت های موفقیت:

زمانی که به کودکان فرصت هایی برای موفقیت و رسیدن به اهداف داده می شود، باعث افزایش عزت نفس در آنها می شود. تعیین اهداف واقع بینانه و قابل دستیابی، ارائه حمایت و راهنمایی در حین تلاش برای رسیدن به آنها می تواند به کودکان کمک کند تا حس شایستگی و اعتماد به توانایی های خود را پرورش دهند.

o استقلال و خودمختاری:

اجازه دادن به کودکان برای تصمیم گیری متناسب با سن و پذیرش مسئولیت ها به آنها کمک می کند تا احساس استقلال و اتکا به خود را پرورش دهند. هنگامی که کودکان احساس می کنند شایستگی و توانایی انجام وظایف خود را دارند، احساس عزتمندی و با ارزش بودن می کنند.

o الگوهای نقش مثبت:

داشتن الگوهای نقش مثبت، مانند والدین، معلمان، یا سایر بزرگسالان مهم که اعتماد به نفس، انعطاف پذیری و عزت نفس سالم از خود نشان می دهند، می تواند تا حد زیادی بر ادراک کودک از خود تأثیر بگذارد. رعایت این الگوها می تواند نمونه هایی را در اختیار کودکان قرار دهد تا از آنها پیروی کنند و میل همانند این الگو بودن را داشته باشند.

o ارتباطات اجتماعی و روابط با همسالان:

روابط سالم با همسالان و ارتباطات اجتماعی به عزت نفس کودکان کمک می کند. داشتن دوستان و عضویت در یک گروه همسالان حمایتگر به کودکان کمک می کند تا احساس کنند مورد قبول و ارزشمند هستند و تصویر مثبتی از خود ایجاد می کنند.

o پرورش مهارت ها و استعدادها:

شرکت در فعالیت هایی که به کودکان اجازه می دهد مهارت ها و استعدادهای خود را رشد دهند و به نمایش بگذارند، می تواند عزت نفس آنها را افزایش دهد. کودکان از طریق ورزش، هنر، تحصیل‌یا سایر سرگرمی‌هایی که به آنها علاقه دارند، غالباً افزایش اعتماد به نفس را تجربه می‌کنند.

توجه به این نکته ضروری است که عزت نفس ساختار پیچیده ای است که تحت تأثیر عوامل مختلف قرار می گیرد و هر کودک منحصر به فرد است. عوامل مختلف ممکن است سطوح مختلفی از اهمیت را برای کودکان مختلف داشته باشند و حمایت و فرصت های ارائه شده توسط اطرافیان و محیط نقش مهمی در شکل گیری عزت نفس کودک دارد.

عواملی که باعث کاهش عزت نفس در کودک می شود:

از سوی دیگر عوامل متعددی در کاهش عزت نفس کودکان نقش دارند. باید این عوامل را شناخت تا بتوان از اعمال آنها بر کودک جلوگیری کرد.

مهمترین عوامل تخریب و کاهش عزت نفس در کودکان شامل موارد ذیل است:

o تأثیر منفی والدین یا مراقبان:

انتقاد شدید، بی توجهی یا رفتار آزاردهنده والدین و اطرافیان می تواند بر عزت نفس کودک تأثیر زیادی بگذارد. بازخورد منفی مداوم یا عدم توجه و حمایت می تواند موجب شک کردن کودکان نسبت به ارزش خود شود.

o قلدری و طرد همسالان:

قرار گرفتن در معرض قلدری، طرد شدن توسط همسالان می تواند به طور قابل توجهی بر عزت نفس کودک تأثیر بگذارد. تمسخر مداوم، مسخره شدن یا طرد شدن می تواند منجر به احساس حقارت و اعتماد به نفس پایین شود.

o رقابت های تحصیل‌ی:

مشکلات تحصیل‌ی مداوم یا عملکرد ضعیف در مدرسه می تواند عزت نفس کودک را کاهش دهد. شکست های مکرر، مشکل در درک مفاهیم، یا برچسب "احمق، کودن، ضعیف و غیره" توسط معلمان یا همکلاسی ها می تواند باعث شود کودک توانایی ها و هوش خود را زیر سوال ببرد.

o استانداردهای اجتماعی غیر واقعی:

انتظارات غیر واقعی اجتماعی، به ویژه در مورد ظاهر، می تواند بر عزت نفس کودکان تأثیر منفی بگذارد. قرار گرفتن مداوم در معرض رسانه‌هایی که بر انواع خاصی از بدن یا استانداردهای زیبایی تاکید دارند، می‌تواند منجر به مشکلات تصویر بدن و احساس نامطلوب بودن کند.

o فقدان حمایت اجتماعی:

فقدان تعاملات اجتماعی مثبت، دوستی ها یا یک سیستم حمایتی قوی می تواند تأثیر مخربی بر عزت نفس کودک داشته باشد. احساس انزوا یا نداشتن افرادی که کودک در زمان مشکلات برای حمایت به آنها مراجعه کند می تواند منجر به احساس تنهایی و مورد قبول نبودن در کودک شود.

o تجارب آسیب زا:

تجربه ضربه، مانند آزار جسمی یا جنسی، بی توجهی یا شاهد خشونت بودن، می تواند به طور قابل توجهی بر عزت نفس کودک تأثیر بگذارد. رویدادهای آسیب زا می توانند احساس امنیت، اعتماد و عزت نفس آنها را از بین ببرد.

o تبعیض فرهنگی و اجتماعی:

تبعیض بر اساس نژاد، قومیت، جنسیت یا عوامل دیگر می تواند بر عزت نفس کودک تأثیر منفی بگذارد. قرار گرفتن مداوم در معرض تعصب یا رفتارهای تبعیض آمیز می تواند منجر به احساس حقارت و ادراک مخدوش از ارزش و احترام به خود شود.

o نیازمندی های مالی:

نیازمندی های مالی یکی از نکاتی است که می تواند باعث پایین آمدن عزت نفس در کودک شود. این مسئله بسیار حساس است، زیرا می تواند باعث افراط و تفریط شود. دیده شده است که برخی از والدین از دادن پول به کودک امتناع می کنند و کودک که توانای همترازی با همسالان را از دست داده است دچار عزت نفس پایین می شود. والدین باید نسبت به موقعیت اجتماعی و شرایط مالی خود به کودک اجازه دهند که در صورت نیاز بتواند در میان دوستان خریدهای منطقی و معقولی داشته باشد. نکته بسیار مهم این است که کودک باید یاد بگیرد که گزارش خرید های خود و اینکه پول را کجا و برای چه منظوری هزینه کرده است به والدین بدهد. در مورد نوجوانان بهتر است شرایطی را فراهم کرد که نوجوان بتواند مهارتی را آموخته و از طریق آن مهارت قسمتی از هزینه های خود را تامین کند. درآمد داشتن باعث افزایش عزت نفس در نوجوانان می شود. تاکید می شود که والدین باید نظارت کامل بر محل کار نوجوان داشته باشند. این درآمد با هدف مهارت آموزی و بالابردن عزت نفس در نوجوان باشد و نه تامین مایحتاج زندگی او.

توجه به این نکته ضروری است که این عوامل ممکن است با یکدیگر تعامل داشته باشند و کودکان مختلف ممکن است واکنش متفاوتی به آنها نشان دهند. برای کمک به ایجاد و حفظ عزت نفس کودکان، بسیار مهم است که یک محیط حمایتگر و پرورش دهنده برای کودکان فراهم کنیم.

والدین باید توجه ویژه ای به موضوع عزت نفس در فرزندان خود کنند. رفتاری که والدین و خواهران و برادران با یکدیگر دارند، رفتاری که در بین گروه همسالان نسبت به کودک می شود، رفتاری که اقوام و خویشان با کودک دارند همه و همه در خلق یا نابودی عزت نفس در کودک مهم است. ولی، شاید بتوان تاثیر گذارترین عامل را در مدرسه جستجو کرد. والدین به دلیل اینکه آموزش های لازم را ندیده اند و همچنین مسائل عاطفی نمی‌توانند روشهای علمی را برای ایجاد اعتماد به نفس در کودک اعمال کنند. حضور کودک در مدرسه ای که یک تیم مشاور داشته باشد بسیار مفید و مثبت است. معلمان بیشتر وظیفه انتقال دروس مصوبه رسمی به دانش آموز را دارند ولی مشاور با داشتن علم و تجربه می تواند ضعف های دانش آموز را رصد کرده و با آگاه کردن والدین و معلم آنها را بر طرف کند. در این جا دو مدرسه مختلف را بعنوان نمونه مثال می زنیم: دبستان دخترانه رسا در منطقه 8 و دبستان پسرانه فرهنگ در منطقه 4. این دو دبستان ویژگی های مثبت زیادی دارند که شما می توانید در دو مقاله: بهترین دبستان های دخترانه منطقه 8 و بهترین دبستان های پسرانه منطقه 4 با این ویژگی ها آشنا شوید.

مهمترین ویژگی های این دو دبستان که باعث شده است از آنها در این مقاله نام برده شود، داشتن یک تیم مشاور قوی، فعالیت های فوق برنامه قوی، و داشتن یک انجمن اولیا و مربیان قوی است. 3 مقاله بسیار مفید در وب سایت مدرسه کلوب درباره این 3 مورد منتشر شده است که می توانید به آن ها مراجعه کنید.

نقش مدرسه درباره امور غیر درسی بسیار مهم است. در زمان انتخاب مدرسه برای فرزند خود حتما از داشتن تیم مشاوره، فعالیت های فوق برنامه و انجمن اولیا و مربیان مطمئن شوید. مدرسه باید با برنامه ریزی برای امور فوق برنامه امکاناتی را فراهم کند که کودک بتواند تجربیات موفقیت آمیزی داشته باشد. مدرسه باید سیستم تشویق داشته باشد. مدرسه باید تیم مشاوره داشته باشد تا بتواند وضعیت روحی کودک را پیگیری کرده و با معلم و والدین در میان بگذارد. البته مدرسه باید با والدین در ارتباط باشد تا بتواند آموزشهای علمی رفتار با کودک در منزل را نیز به والدین منتقل کند. با آگاهی در انتخاب مدرسه مناسب به فرزند خود امکان رشد و پرورش بدهید.