روش تدریس آموزش معکوس و اصول آن

مقدمه: قرن بیستم را باید "قرن آموزش" و قرن بیست و یکم را باید "قرن انقلاب آموزش" دانست. حضور اینترنت در زندگی و دسترسی آسان به منابع و امکان ضبط دروس باعث شد که ماهیت روش تدریس برای همیشه تغییر کند. روش تدریس آموزش معکوس یکی از روش تدریس های مدرنی است که در دهه های اخیر در بسیار از مدارس رواج پیدا کرده است. هدف این مقاله معرفی این روش تدریس، تاریخچه، اصول، تفاوت آن با روش تدریس سنتی، مزایا و معایب و در پایان معرفی چند مدرسه که با این روش تدریس می کنند می باشد.

آموزش معکوس چیست؟

روش تدریس "آموزش معکوس" یکی از محبوبترین روش تدریس های است که در سالهای اخیر در مدارس سطح بالا رایج شده است. بر خلاف روش تدریس سنتی که "معلم محور" است، روش تدریس آموزش معکوس یک روش ترکیبی آموزشی و کاملا "دانش‌آموز محور" است. نام آن نیز از روش آن گرفته شده است که نشان می دهد برعکس روش سنتی عمل می شود. در روش تدریس سنتی، معلم درس را می دهد و دانش آموز تکالیف را در منزل انجام داده و به سوالات معلم پاسخ می دهد. در روش تدریس آموزش معکوس،معلم ابزارها (فیلم های ضبط شده) را در اختیار دانش آموز قرار می دهد، منابع دیگر را معرفی می کند و دانش آموز در منزل فیلمها را می بیند، منابع را می خواند یا در اینترنت جستجو می کند و در کلاس سوالات خود را از معلم یا بقیه دانش آموزان می پرسد.

اگر بخواهیم روش "آموزش معکوس" را به ساده ترین شکل ممکن توضیح دهیم چنین جمله ای خواهد شد:" معلم فیلم درس ها را به دانش آموز می دهد تا در خانه نگاه کند. دانش آموز فیلم ها را در خانه می بیند و در مدرسه تمرینها را حل می کند."

شما می توانید نمونه های از برنامه آموزش معکوس را در فیلمهای آموزشی وب سایت دفتر و کتاب ملاحظه بفرمایید.

تاریخچه روش تدریس آموزش معکوس:

منابع مختلف در اینترنت شروع روش تدریس "آموزش معکوس" را به سال 2007 و به دو معلم شیمی نسبت می دهند. آرون سمز و جاناتان برگمن دبیران دبیرستان وودلند پارک در کلرادو بودند که تصمیم گرفتند دروس را ضبط کرده و در اختیار دانش آموزان قرار دهند تا آنهای که به دلیل مشغله یا بیماری نتوانسته اند در کلاس حاضر شوند بتوانند خود را برای امتحان آماده کنند. این رایج ترین تاریخچه برای شروع آموزش معکوس است.

ولی با جستجوی بیشتر می توان اولین جرقه های روش تدریس آموزش معکوس را در اوایل دهه 80 در شوروی سابق یافت. خانم دکتر ملیتسا نیچکینا، Militsa Nechkina از اعضای آکادمی علوم تربیتی اتحاد جماهیر شوروی سابق برای اولین بار نظریه آموزش معکوس را مطرح کرد. در سالهای بین 1980 تا 1990 برخی از مدارس شوروی اقدام به عملی کردن این نظریه کردند و قرار را بر این گذاشتند که :" بگذارید دانش آموزان خود به دنبال منابع موضوع درس بروند، آنها را مطالعه و جستجو کنند و سپس در کلاس آنچه را یافته اند مطرح کنند و از معلمان بپرسند تا دانسته های خود را تکمیل کرده و با بقیه دانش آموزان تقسیم کنند."

در سال 2004 یکی از مطرح ترین شخصیت های این روش تدریس ظاهر شد. یکی از دانشجویان دانشگاه هاروارد به نام "سلمان خان" به دنبال درخواست پسرعموی خود شروع به ضبط دروس کرده و انها را در اختیار پسرعمویش گذاشت. او بعدها اقدام به گسترش این کار کرده و "موسسه آموزشی خان" را با اصول "آموزش معکوس" بنا گذاشت.

و عاقبت مهمترین گام را یکی از همان دو معلم شیمی دبیرستان وودلند پارک کلرادو برداشت و در 26 ژانویه 2018، دانشکده بین المللی آموزش معکوس را تاسیس کد. در این دانشکده طرح های برای استانداردسازی روش آموزش معکوس ارائه و در کنار آن پشتیبانی عملی به مدارس و سیستم های که با این روش تدریس می کنند در سراسر جهان داده می شود.

اهداف روش تدریس معکوس:

روش تدریس معکوس اهداف زیادی را برآورده می کند ولی مهمترین آنها را می توان خلق شخصیت "دانش‌آموز فعال" دانست. در ذیل برخی از مهمترین این اهداف را ملاحظه می کنید:

• خلق شخصیت "دانش‌آموز فعال" که خود به دنبال یادگیری و علم باشد.

• ایجاد دانش پیشین در دانش آموز و ارتباط دادن آن با درس با هدف تثبیت آنچه که یادگرفته است.

• ایجاد یک فضای مشارکتی در یادگیری بین معلم- دانش آموز- دانش آموز- دانش آموزان.

• ایجاد وقت آزاد در کلاس که در آن معلم بجای توضیح دادن درس از ابتدا، دشواری های درس را ساده و بحث های گروهی را هدایت کند و دانش آموزان تمرینها را در کلاس حل کنند.

• محول کردن نقش یادگیرنده فعال و اصلی بر عهده دانش آموز و نقش فرعی "هدایت کننده"، "رفع کننده مشکلات" به عهده معلم.

اصول آموزش معکوس:

روش تدریس آموزش معکوس اصولی دارد که مهمترین آنها به شرح ذیل است:

• فراهم بودن محتوای ویدئویی: از مهمترین ارکان آموزش معکوس است. بدون یک محتوای ویدئوی آنلاین یا آفلاین آموزش معکوس صورت نمی گیرد. بقیه مواد کتبی و فیزیکی کامل کننده فیلم هستند.

• انعطاف در زمان و مکان: در اختیار داشتن یک فضای فیزیکی مناسب که معلم و دانش آموزان بتوانند هرگونه که می خواهند میز و صندلی ها را جابجا کنند. هر موضوع و هر دانش آموز نیاز به زمان متفاوتی دارد. بنابراین باید زمانبندی کلاس قابلیت تغییر را داشته باشد.

• آشنای با فرهنگ تدریس کلاس معکوس: هم معلم و هم دانش آموز باید با نحوء اجرای این سبک آشنا باشند تا در برابر آن مقاومت نشود. باید به معلم و دانش آموز تفهیم کرد که کلاس "دانش‌آموز- محور" است و معلم "مدرس" نیست بلکه "راهنما" است. نقش معلم یک نقش جانبی است و این دانش آموز است که نقش اصلی را دارد.

• محتوا طبق نظر معلم و مناسب با سطح کلاس درست می شود. بنابراین یک "محتوای خودخواسته" است. ممکن است محتوای فیلمی که برای یک درس است در دو کلاس متفاوت باشد چون سطح دانش آموزان تفاوت دارد.

• وجود معلم حرفه ای و با تجربه ضروری است. معلمان باید همیشه مراقب باشند که بر کار دانش آموزان نظارت می کنند نه رهبری. کلاس باید دانش آموز را فعال کند که در مباحث شرکت کرده و رهبری کلاس را به دست گیرد. بنابراین کنترل کلاس های معکوس متفاوت از کلاس های سنتی است که معلمان با آن آشنا هستند.

وظایف دانش آموز در خانه چیست؟

• فیلم درس را تماشا می کند.

• مطالب دوره آنلاینی را که دیده است مرور می کند.

• منابع چاپی یا دیجیتالی مرتبط را می خواند.

• در یک بحث آنلاین با دیگر همکلاسی ها شرکت می کند.

• درباره موضوع درس تحقیق می کند.

وظایف دانش آموز در مدرسه چیست؟

• با راهنمای معلم ( یا بدون حضور معلم) تمرین های مهارتی را انجام می دهد.

• با دیگر دانش آموزان رودر رو گفتگو می کند.

• درباره آنچه که خوانده است و فهمیده است بحث و مناظره می کند.

• نتیجه تحقیقاتی را که در خانه انجام داده به بقیه دانش آموزان و معلم ارائه می دهد.

• یادگیری ایستگاهی انجام می شود. (منظور از یادگیری ایستگاهی، تشکیل گروه های دانش آموزی برای خواندن، تماشا و تفسیر منابع مختلفی است که بر روی یک موضوع متمرکز است.)

• در صورت نیاز به آزمایش (مانند دروس فیزیک و شیمی)، آزمایش ها انجام می شود.

• نتیجه عمل هر دانش آموز توسط دیگر دانش آموزان و معلم ارزیابی می شود.

یادآوری می شود که با توجه به امکانات مدرسه این مراحل را می توان کم یا زیاد کرد.

مزایای آموزش معکوس

مزایای مختلفی به رویکرد آموزش معکوس نسبت داده می شود، از جمله:

• در رویکرد آموزش معکوس همه اشکال یادگیری (به عنوان مثال شفاهی، دیداری، شنیداری، دستی، حل مسئله، و غیره) دخالت داده می شوند.

• دانش آموزان به منابع دسترسی دارند و می توانند آن را به دفعات ببیند و آمادگی بیشتری بگیرند.

• در هر زمان و مکان می توان فیلم را تماش کرد.

• ارزیابی دانش آموز از عملکرد خودش بهتر می شود و دانش آموز می تواند بفهمد که کجاها درس را فهمیده و کجاها نفهمیده است.

• تکالیف در حضور معلم انجام می شود و معلم می تواند بفهمد که مشکلات دانش آموز در فهم کدام قسمت درس است و آن را رفع کند.

• در آموزش معکوس بر کاربردی تر بودن کلاس تاکید بیشتری می شود (یعنی فعالیت های که باید حتما با دست انجام شوند یا حل مسئله باشند).

• در آموزش معکوس دسترسی به دروس بسیار آسان است و در صورت غیبت دانش آموز به دلیل سفر یا بیماری، امکان دسترسی به اطلاعات اساسی را بصورت آنلاین دارند.

• مشارکت و تعامل در روش آموزش معکوس بسیار اهمیت دارد و در سطح بالای انجام می شود که شامل: تعامل بین دانش آموز- دانش آموز و دانش آموز- معلم است.

• کلاس درس معکوس از آموزش دانش آموز محور الگوبرداری شده استفاده می کند تا اطمینان حاصل شود که هدف اصلی این دوره کمک به موفقیت کلی دانش آموز در به دست آوردن آموزش مناسب و مؤثر است.

• در آموزش معکوس از ایده رایج "مجموعه کردن" برای امتحانات و فراموش کردن اطلاعات پس از امتحان که در آموزش سنتی مرسوم است، جلوگیری می شود، زیرا دانش آموزان را تشویق می کند تا منطق اساسی ورای اطلاعات ارائه شده به آنها را درک کنند.

• دانش‌آموزان باید مسئولیت خود را برای یادگیری اطلاعات اساسی ارائه‌شده در نظر بگیرند، زیرا کار و مشارکت شخصی آنها در نمره‌ای که در پایان دوره دریافت می‌کنند منعکس می‌شود. این به نوبه خود، آنها را برای دوره های آینده و دوره های دشوارتر آماده می کند.

• دانش آموزان درک و فهم بهتری از موضوع درس پیدا می کنند زیرا با تماشای فیلم درس آمادگی ذهنی پیدا کرده و با یک دانش پیشین در کلاس حاضر می شوند و در بحث و گفتگو شرکت می کنند.

• فضای کلاس ها در روش آموزش معکوس انعطاف بیشتری دارد و شکل چینش کلاس بر اساس تمایل دانش آموزان است. دانش آموزان رو در رو یکدیگر هستند و روابط شخصی تر و صمیمانه تر از رویکرد آموزش سنتی است.

• کاربردهای اخیر نشان داده است که دانش آموزان در انجام یک تمرین مصمم تر هستند. آنها همچنین بیشتر در مورد پیشرفت و خروجی خود درگیر هستند.

معایب آموزش معکوس

آموزش معکوس دارای معایبی نیز می باشد که اصلی ترین آنها را در ذیل ملاحظه می فرمایید:

• "شکاف دیجیتالی" بین دانش اموزان: اگر وضعیت مالی دانش آموز شرایط مناسبی نداشته باشد تامین کامپیوتر یا اینترنت دشوار است و فشار بی موردی بر برخی از خانواده ها وارد می کند.

• اگر دانش آموز مشکلات معیشتی داشته باشد یا به هر دلیلی نتواند ساعات زیادی را در منزل سپری کند، با دردسر یادگیری مواجه می شود.

• برخی دیگر استدلال می کنند که کلاس درس معکوس منجر به افزایش زمان رایانه در دوره ای می شود که نوجوانان در حال حاضر زمان زیادی را در مقابل صفحه نمایش رایانه می گذرانند. مدل‌های معکوس که به ویدیوهای رایانه‌ای متکی هستند، به این چالش کمک می‌کنند، به‌ویژه اگر ویدیوها طولانی باشند.

•‌ برخی از منتقدان استدلال می کنند که کلاس‌های معکوس که برای ارائه آموزش به ویدئوها متکی هستند، از همان چالش‌هایی رنج می‌برند که کلاس‌های درس سنتی با آن مواجه هستند. شاگردان ممکن است با گوش دادن به یک سخنرانی بهترین سطح یادگیری را نداشته باشند و تماشای فیلم های آموزشی در خانه خود نماینده شکل سنتی تر تدریس است.

• معلمان ممکن است با این مدل نیز چالش هایی پیدا کنند. در ابتدا احتمالاً به افزایش زمان آماده‌سازی نیاز است، زیرا ایجاد ویدیوهای با کیفیت بالا مستلزم آن است که معلمان زمان و تلاش قابل توجهی را خارج از مسئولیت‌های آموزشی منظم انجام دهند. همچنین ممکن است برای تهیه آموزش معلمان برای هدایت فناوری‌های رایانه‌ای دخیل در اجرای موفقیت‌آمیز مدل معکوس، بودجه اضافی لازم باشد.

• در مورد برخی دروس مانند آموزش زبان خارجی، روش آموزش معکوس کمتر موثر است.

• دانش آموزان هنوز در برابر روشهای که دانش آموز محور باشند و نیاز به یادگیری فعال داشته باشند مقاومت کرده و استقبال نمی‌کنند.

از آنچه گفته شد نتیجه می گیریم که روش آموزش معکوس در صورت مهیا بودن شرایط، مانند: دسترسی مدرسه به یک تیم تولید محتوای قوی، امکانات دانش آموز در خانه، آشنایی خانواده و دانش آموز با روش های جدید تدریس، وجود معلمان زبده و آشنا با این سبک آموزشی و غیره می تواند بسیار مفید باشد. امکان ترکیب کردن این روش با روشهای دیگر کارآیی آن را بیشتر می کند.

شیوع کرونا در جهان به اشاعه این روش کمک فراوانی کرد و آن را نزد دانش آموزان و معلمان مرسوم کرد. در حال حاضر تعدادی از مدارس در تهران رویکرد اصلی آموزشی خود را بر اساس "آموزش معکوس" قرار داده اند. از جمله این مدارس می توان به سیمای فرشتگان، هدی، سلام یاسین و نوید صالحین اشاره کرد.

در یکی از مقالات مدرسه کلوب به بحث " روش تدریس مونته سوری" پرداخته ایم. به نظر می رسد که روش مونته سوری برای دوره پیش دبستانی و دبستانی کارایی داشته و روش "آموزش معکوس" برای دوره های دبیرستان کارآیی بیشتری داشته باشد.