اهمیت ارتباط هر چه بیشتر مدرسه و اولیا

مقدمه: در این نوشتار ما سعی می کنیم که ضرورت تعامل بین والدین و مدرسه را بررسی کنیم. برای نیل به این هدف ابتدا نگاهی به "خانواده"، "مدرسه" و "انجمن اولیاء و مربیان" خواهیم داشت. از سویی دیگر، این دو نهاد چه وظایفی دارند، چگونه عمل می کنند و در مواجهه با یکدیگر چگونه همکاری و تعامل می کنند؟ این تعامل چگونه است و چگونه باید باشد؟ چرا ضروری است که "خانواده" و "مدرسه" با هم همکاری داشته باشند و موانع این مشارکت چیست؟ این نوشتار سعی دارد به سوالات بالا پاسخ داده و نور بر این مجهولات بتاباند.

تعاریف زیادی برای واژه خانواده ارائه شده است. این تعاریف می توانند از دیدگاه زیست شناسی مطرح شده باشند که این چنین است: "خانواده یک واحد زیستی است که از طریق پیوندهای خونی تشکیل شده است." یا از نظر اجتماعی باشد: خانواده بنیادی ترین و کوچکترین نهاد اجتماعی است که فرد در آن متولد یا به فرزندخواندگی پذیرفته می شود. خانواده حداقل از 2 عضو تشکیل شده است که می تواند یک زن و یک مرد یا یکی از والدین و یک فرزند باشد. در جامعه ما، خانواده بر اساس یک پیوند رسمی که همان ازدواج است مشروعیت یافته است.

"مدرسه" اولین، مهمترین و قدیمیترین بخش از سیستم " آموزش" می باشد. از نظر صوری " مدرسه" مکان مشخصی است متشکل از دانش آموزان، معلمان و بخش اداری که در طی یک سال تحصیل‌ی با هم جمع شده و دانش آموزان دروسی را که از قبل طراحی و برنامه ریزی شده است توسط معلمان در یک دوره زمانی مشخص (در ایران 9 ماه) دریافت می کند و سپس با گذراندن آزمون و گرفتن امتیاز حد نصاب (نمره) به پایه بالاتر می رود.

تعریف فوق اشاره به کارکرد آشکار "مدرسه" دارد. ولی واقعیت این است که مدرسه اگر مهمتر از "خانواده" نباشد، بی تردید به آن اندازه مهم است.

در کارکرد پنهان: "مدرسه" مکانی است که شخصیت اجتماعی کودک شکل می گیرد. محیطی امن و مورد تایید جامعه که کودک اولین رویاروی خود با جامعه را در آن می یابد. "مدرسه" می تواند مکانی برای تاثیرگذاری های اعتقادی، شکل گیری شخصیت اجتماعی، کشف استعداد، پرورش خلاقیت، سازنده زندگی شغلی و حرفه ای آینده و حتی نگهدارنده سلامت جسمی و روانی کودک باشد.

" انجمن خانه و مدرسه" جایی است که این دو نهاد با هم جمع شده و همچون دوربینی بر رفتار های دانش آموز نظارت کرده و باعث پیشرفت او می شوند.

منظور از "انجمن اولیا و مربیان" جلساتی است که در مدرسه برگزار می شود و والدین و معلمان مدرسه با حضور در آن به موضوعات مربوط به عملکرد دانش آموز پرداخته و در صورت بروز اخلال به دنبال راه حل می گردند یا با طرح پیشنهادها و برنامه های در جهت پیشرفت دانش آموز برنامه ریزی می کنند. این انجمن تاریخچه جالبی دارد.

ظهور این انجمن با انقلاب فرانسه در ارتباط است. بعد از انقلاب فرانسه و اهمیتی که انقلابیون به آموزش و پرورش دادند و شعار برابری در همه امکانات، مدارس رونق گرفتند. از سویی مادران جذب کار در کارگاهها و کارخانه های شده و از خانه خارج شدند که موجب بی خبری از وضعیت فرزندان دانش آموز در مدارس شد. به تدریج آمار بزه در برخی مناطق بین دانش آموزان بالا رفته و متفکران را واداشت که راه حلی برای اطلاع والدین نسبت به وضعیت فرزندان پیدا کنند. و شرط ثبت نام در مدارس را بر این گذاشتند که والدین متعهد و ملتزم شوند که حداقل 2 ساعت در هفته را به مدرسه آمده و با معلم و مدیر درباره فرزند خود گفتگو کنند. این شروع تشکیل جلسات مستمر در مدرسه بود که بعدها دارای اساسنامه و منشور شده و امروزه بعنوان " انجمن اولیاء و مربیان" در بیشتر کشورهای جهان شناخته می شود.

از آنجای که سیستم مدرن آموزش و پرورش ایران در ابتدا تحت تاثیر سیستم آموزش و پرورش کشور فرانسه بود، 50 سال بعد از شروع کار این انجمن در فرانسه، این سیستم در ایران نیز اعمال شد و به اسم" انجمن خانه و مدرسه" شروع بکار کرد. بعدها این عنوان به " انجمن ملی اولیاء و مربیان" تغییر کرد و بعد از انقلاب با نام " انجمن اولیا و مربیان" به کار خود ادامه داد.

در زیر لگوی این انجمن را ملاحظه می فرمایید که اشاره به دو نهاد "خانه" با رنگ سبز – جایگاه تربیت- و "مدرسه" با رنگ قرمز – مکان تعلیم- دارد. از آنجای که دین اسلام زیربنای فکری و ایدولوژیکی هر دو مکان را شکل می دهد، شکل "گنبد" را ملاحظه می فرمایید.

این انجمن دارای اساسنامه رسمی و مورد تایید شورای عالی آموزش و پرورش است. هر ساله از تاریخ 24 تا 30 مهرماه، هفته پیوند اولیا و مربیان در مدارس برگزار می شود که هیئتی منتخب از پدران، مادران و دانش آموزان و مربیان گرد هم آمده و درباره چگونگی وضعیت مدرسه، دانش آموزان، کارکنان و اهداف و راههای رسیدن به آن گفتگو و تبادل نظر می کنند.

بعد از این نگاه اجمالی به تعاریف "خانواده"، مدرسه" و "انجمن اولیاء و مربیان" بیایید نگاهی به ضرروت این مشارکت، موانع آن و در پایان ارائه راهکارهای برای گسترش و ترویج فرهنگ مشارکت بین اولیاء و مربیان داشته باشیم.

چرا همکاری بین والدین و مدرسه مهم، ضروری و مفید است؟

اگر خانواده را تامین کننده امور جسمی و حیاتی مانند: سرپناه، غذا، پوشاک، امنیت و روابط عاطفی بدانیم، "مدرسه" تامین کننده و شکل دهنده شخصیت، سلامت روان، آینده سازی، اجتماع پذیری و الگوسازی برای کودک و نوجوان است.

در ترسیم اهمیت خانواده و مدرسه گفته شده است: " خانواده و مدرسه مانند 2 بال پرنده برای کودک است." این ترسیم حاوی معانی بسیار مهمی است. اولین معنی که به ذهن متبادر می شود این است که مدرسه و خانه باید هم ردیف، هم سنگ، هماهنگ و در تعامل و همکاری با هم باشند تا کودک و نوجوان بتواند در جامعه به موفقیت برسد. دانش آموز (کودک یا نوجوان) اولین قربانی عدم هماهنگی و غرابت بین خانواده و مدرسه خواهد بود.

این همکاری و هماهنگی نیاز به یک فرهنگ سازی دارد که باید از هر دو طرف مورد استقبال قرار بگیرد. به همین دلیل نیاز است که والدین از تصمیمات مدرسه آگاه باشند و مدرسه نیز از امکانات و نظرات والدین استفاده کند.

اولیاء در چه زمینه های می توانند با مدرسه مشارکت کنند:

• همکاری در زمینه های آموزش های علمی و تدریس:

اولیاء نسبت به توان اقتصادی، سطح تحصیل‌ی، موقیعت شغلی، مهارتهای فنی، و غیره می توانند تاثیرات بسیار مهمی بر وضعیت مدرسه بگذارند. "مدرسه" مکان آموزش و تحصیل‌است. به همین دلیل اولین اولویت با آموزش و درس است. والدین می توانند با حضور مستمر در مدرسه و دریافت گزارش از معلمان فعالیتهای دانش آموز را در خانه سر و سامان داده تا امور مربوط به آموزش و تحصیل‌هماهنگ با تکالیف محوله باشد. اگر والدین دارای شغل یا حرفه یا موقعیتی هستند که آشنای با آن می تواند به پیشرفت دانش آموزان کمک کند، می توانند موقعیتی را فراهم کنند که دانش آموزان با بازدید یا گفتگو یا سخنرانی از آن رشته مطلع شده و بتوانند سوالات خود را بپرسند. گاهی اوقات والدین به ابزارهای دسترسی دارند که مدارس معمولی از آن بی بهره هستند، مانند داشتن سمت در یک آزمایشگاه مجهز یا خط تولید یک کارخانه یا آشنای با یک تکنولوژیی جدید، والدین می توانند هماهنگی های لازم را برای یک بازدید علمی از این مکان برای دانش آموزان فراهم کنند.

• هماهنگی در زمینه امور سلامت روانی و جسمی دانش آموزان:

برخی از والدین که از تمکن مالی بهتر و روحیه ی خیر بودن برخوردار هستند توانای همکاری در امور خیریه را دارند مانند: تهیه هدایا و جوایز برای دانش آموزان، یا اگر تخصص پزشکی دارند با درمان دانش آموزان کم بضاعت یا اعضاء خانواده می توانند کمکهای زیادی به سلامت روانی دانش آموز کنند.

• همکاری در امور مربوط به کارکنان مدرسه:

بسیار نیکو خواهد بود اگر والدین با بزرگداشت مراسم های مربوط به آموزش و پرورش مانند: روز معلم، اعیاد و در صورت اطلاع از تاریخ تولد حضورا به ملاقات معلم رفته و از او سپاسگذاری کنند و در صورت تمکن مالی هدایای برای معلم در نظر بگیرند. اگر والدین توانای داشته باشند ایجاد یک صندوق قرض الحسنه در مدرسه برای کمک به کارکنان یا والدینی که به نوعی دچار مشکل هستند می تواند بسیار مفید باشد. اگر والدین در سمت یا شغلی باشند که بتوانند به نوعی به رفاه یا سلامت معلمین کمک کنند نیز بسیار نیکو و پسندیده است. مثلا فراهم کردن یک سفر زیارتی یا درمان رایگان.

• همکاری در امور مربوط به امور مالی و اداری:

برخی از والدین دارای تخصص علمی یا اعتبار اجتماعی خاصی هستند که می توانند برای رفع مشکلات مدرسه یا بهبود کارکرد آن مورد استفاده قرار گیرند. بعنوان مثال: خدمات حسابداری، انبار داری، بهینه سازی بایگانی، جذب و جلب کمک های مردمی و خیرین خارج از مدرسه، تامین هزینه های مصرفی مدرسه از قبیل- آب- برق- تلفن و گاز، فراهم کردن تسیلات وام یا موقوفات برای دانش آموزان یا والدین کم بضاعت از طریق معرفی کردن آنها به مسئولین و موسسات مربوطه.

• همکاری در تامین تجهیزات آموزشی و کمک آموزشی مدرسه

تجهیز آزمایشگاه، وسائل ورزشی، تامین امکانات بهداشتی و کمک های اولیه، هم فکری و همکاری در زیباسازی محیط مدرسه از طریق ایده و دادن وسائل مانند: گل، رنگ، و غیره، تعمیر وسائل و تجهیزات مدرسه، کمک به پرسنل خارج از مدرسه برای بهبود کیفیت کار مدرسه مثلا همکاری با راننده سرویس برای تعمیر و تهیه وسائل خودرو و غیره

• همکاری در برگزاری برنامه های رفاهی، تفریحی، فرهنگی و فوق برنامه

برخی مواقع والدین اماکنی را در اختیار دارند که می توانند بعنوان یک مکان تفریحی بی خطر مورد استفاده دانش آموزان یا کارکنان مدرسه قرار گیرد. مثلا دارای سالن ورزش، سینما، باغ، مجموعه تفریحی- ورزشی، و غیره هستند. می توان با هماهنگی از این امکانات برای گذراندن یک روز تعطیل والدین و دانش آموزان به همراه کارکنان مدرسه استفاده کرد.

فواید و تاثیرات مشارکت والدین با مدرسه:

"دانش‌آموز" اولین شخص منتفع از این ارتباط است. دانش آموزانی که والدین فعالی در مشارکت امور مدرسه دارند از اعتماد به نفس و عزت نفس بیشتری برخوردارند و بیشتر مورد احترام قرار می گیرند. این دانش آموزان وجه اجتماعی و شخصیتی بالاتری نسبت به بقیه دانش آموزان در بین کارکنان مدرسه و بقیه دانش آموزان دارند.

از آنجا که والدین بطور مرتب گزارش وضعیت تحصیل‌ی فرزند را جویا می شوند، نظارت بیشتری بر فرزند خود داشته که باعث رفع ضعفهای درسی و پیشرفت تحصیل‌ی دانش آموز می شود. والدین شناخت بهتری از شخصیت فرزندان خود پیدا می کنند و از بروز انحرافات اخلاقی و آسیبهای اجتماعی جلوگیری می شود.

موانع و علل عدم مشارکت اولیا در امور مدرسه:

دیده شده است که در برخی مدارس میزان این مشارکت کم بوده یا اصلا وجود ندارد. می توان این عدم مشارکت را در 3 دلیل اصلی جستجو کرد:

1- عدم استقبال مشارکت اولیا از سوی مدرسه

همکاری و مشارکت که لازمه آن گفتگو و گوش کردن بین 2 یا چند مخاطب و شنونده است در فرهنگ جوامع سنتی چندان مورد پذیرش نیست. ذات ساختارهای سنتی اداره ها، ساختاری رئیس- مدیر محور ، قدرت طلبانه، نگاه از بالا به پایین و تکرو است که با اصل مشارکت که مساوات شخصیت و احترام متقابل لازمه آن است در تضاد می باشد. بنابراین ساختار اداری اولین و بزرگترین مانع مشارکت والدین در مدرسه است. در این میان "مدیر" مدرسه نقش اساسی را به عهده دارد. بسیار از مدیران به والدین به چشم افرادی غیر متخصص که وجودشان تنها باری به مسئولیتها اضافه می کند نگاه می کنند. نگاه مدیر به والدین به عنوان حامی مالی و اقتصادی مدرسه، مهمترین مانع در همکاری والدین با مدرسه است.

2- نقش وزارت آموزش و پرورش

وزارت آموزش و پرورش بعنوان اصلی ترین متولی آموزش و پرورش رسمی کشور نقش بسیار مهمی در ایجاد فرهنگ سازی و عملی کردن این مشارکت به عهده دارد. " انجمن اولیا و مربیان" از سال 1326 تاکنون در عرصه آموزش و پرورش ایران وجود دارد ولی بیشتر بر روی کاغذ است. نداشتن یک بخش در وزارت خانه بعنوان مسئول و پیگیر این امر، فرهنگ سازی نکردن از طریق رسانه های جمعی، مجهول ماندن فواید آن، اختصاص ندادن یک فضای مناسب در ساختمان مدرسه و غیره باعث شده است که بسیار مدارس از تشکیل یک "انجمن اولیاء و مربیان" فعال طفره بروند.

3- نقش والدین در عدم همکاری با مدرسه

عوامل فرهنگی و اجتماعی، عدم آگاهی از حقوق خود و دانش آموزان، نگاه ریاست طلبانه و از بالا به پایین مدیر و کارکنان و فاقد صلاحیت دانستن علمی والدین از سوی مدیریت و کارکنان، ترس از درخواست های مالی از سوی مدرسه، و غیره از عمده دلالیل عدم همکاری در انجمن اولیا و مربیان از سوی والدین است. بسیاری از والدین با تصور اینکه فرزندانشان بعد از دوران ابتدای توانای حل مشکل خود را به تنهای دارند و نیازی به والدین در امور مدرسه ندارند یا اصلا از فواید مشارکت در مدرسه آگاهی ندارند از شرکت در این انجمن ها خود داری می کنند.

متاسفانه این عدم مشارکت در مناطقی که شدیدا به آن نیاز است بیشتر به چشم می خورد. مدارسی که در مناطق کشاورزی، روستای، دامپروری، عشایری و مناطق کارگر نشین اطراف شهرک های صنعتی با اینکه نیاز مبرمی به این ارتباط و مشارکت دارند، کمترین میزان مشارکت یا اصلا فقدان آن را، دارند.

راهکارهای جلب مشارکت

بهترین راهکار برای افزایش همکاری بین والدین و مدرسه، فرهنگ سازی از سوی وزارت امورش و پرورش با استفاده از رسانه های جمعی مانند رادیو، تلویزیون و نشریات می باشد. آموزش کارکنان مدرسه (مخصوصا مدیر)، نشان دادن فواید این همکاری به والدین و کارکنان، انتخاب یک روز در سال بعنوان روز " انجمن اولیاء و مربیان" و برپای جشن یا همایش در مدرسه، چاپ مقاله، تراکت، روزنامه دیواری در این باره توسط مدرسه و دانش آموزان، اطمینان دادن به خانواده ها که حضور آنها صرفاً برای تامین کمبودهای اقتصادی نیست، مشارکت دادن والدین در برنامه های مفرح در کنار فرزندان و بوجود آوردن این احساس که حضور والدینشان مورد استقبال است، گفتگو با دانش آموزان برای نهادینه شدن این فرهنگ در نسلهای آینده، تدوین و ارائه یک برنامه مکتوب از انتظارات، نیازها، اهداف، و غیره در زمان ثبت نام که والدین از ابتدا بدانند چه وظایفی دارند و بتوانند نسبت به آن برنامه ریزی کنند، و دهها راهکاری که از حوصله این بحث خارج است، می تواند مسیر همکاری بین والدین و مدرسه را هموار کند.

برای درک بهتر از مقوله ارتباط بین اولیا و مدرسه، توصیه میکنیم، مقاله منشور رفتار متقابل مدرسه و اولیا را مطالعه نمایید.

در پایان به این نتیجه می رسیم که در زمان ثبت نام فرزندان، یکی از فاکتورهای انتخاب مدرسه را باید فعال بودن " انجمن اولیا و مربیان" در نظر گرفت. مدرسه ای که مدیر آن معتقد به مشارکت و ارتباط با خانواده و والدین باشد، دانش آموزانی موفقتر، با منش و شخصیت بالاتر پرورش خواهد داد. این همکاری برای مدرسه، والدین و بیش از همه، برای دانش آموز فوق العاده مفید می باشد."انجمن اولیاء و مربیان" مسیری است از خانه تا مدرسه که "جامعه" در بین آن قرار گرفته است. همکاری این دو باعث سلامت عبور دانش آموز از این مسیر می شود. آن را جدی بگیریم. اگر در مدرسه فرزند شما این انجمن فعال نیست، خود پیشنهاد آن را بدهید و درخواست کنید که این انجمن راه اندازی شود. وزارت آموزش و پرورش پشتیبان شماست.

در صورتیکه علامند به آگاهی از مهمترین فاکتورهای انتخاب مدرسه هستید، این مقاله را حتما مطالعه کنید.