مبحث تغییرات ساختاری آموزش و پرورش

ولی دلیل واضح و مشخص برای این همه تغییرات چیست؟ دلیلی كه مسوولان آموزش و پرورش از آن سخن می‌گویند «تحول بنیادین» در نظام آموزشی است، اما مرز تغییر بنیادین با تغییر مقاطع تحصیل‌ی كجاست؟

هزینه و فایده طرح

مركز پژوهش‌های مجلس در یك بررسی اجمالی كوشیده تا حدی همه این طرح‌های جدید را بررسی كند. 

مزایا

۱- حذف دوره پیش‌دانشگاهی: حذف دوره پیش‌دانشگاهی و افزودن به دوره متوسطه و تبدیل دوره متوسطه به دوره‌ای چهار ساله، با عنایت به اینكه امكان توزیع نیروی انسانی مجرب را در تمام سطوح دبیرستان متعادل می‌كند از قوت‌های این طرح است. به این دلیل كه هم‌اكنون نیروهای آموزشی مجرب‌تر جذب دوره پیش‌دانشگاهی می‌شوند، با اجرای این طرح امكان توزیع متعادل نیروهای كیفی فراهم خواهد شد. 

۲- اعتبار مدرك تحصیل‌ی دیپلم: افزایش دوره تحصیل‌ی به ۱۲ سال و اعتبار دیپلم به پایان دوره متوسطه ۱۲ ساله، از نتایج مثبت ماده «۱» خواهد بود؛ با توجه به اینكه ۵۶ درصد كشورهای جهان مدرك دیپلم را در پایان ۱۲ سال آموزش و ۷۹ درصد آنها برای ۱۲ سال و بالاتر آموزش صادر می‌كنند. 

۳- با توجه به اینكه سن مشمولان برای نظام وظیفه در ایران ۱۸ سال است، طول دوره‌های تحصیل‌ی ۱۲ سال و سن شش سالگی برای ورود به دبستان مناسب است، بنابراین ارائه دیپلم در ۱۷سالگی و كمتر موجب اتلاف سرمایه انسانی و عوارض نامطلوب اجتماعی می‌شود؛ وضعیتی كه هم‌اكنون برای اغلب فارغ‌التحصیل‌ان فنی و حرفه‌ای و كاردانش اتفاق می‌افتد كه این طرح آن را رفع می‌كند. این مزیت انحصارا به حذف دوره پیش‌دانشگاهی و شروع تحصیل‌شش سالگی مربوط است. 

معایب طرح

۱- شواهدی مستند و پژوهشی مبنی‌بر تبدیل دوره پنج ‌ساله ابتدایی به شش ساله وجود ندارد. همچنین اسناد پشتیبان سند تحول راهبردی به‌ویژه سند بنیان نظری تحول راهبردی این موضوع را تبیین نمی‌كند كه تحول بنیادین نظام آموزشی و پرورشی، لزوما باید از تغییر ساختار دوره‌های تحصیل‌ی آغاز شود. 

۲- فرض است كه تحول بنیادین نظام آموزشی به محتوا، روش‌ها و نیازهای مبتنی‌بر شرایط كنونی و آینده نظام اسلامی مربوط بوده، نه ساختار. درواقع، در این طرح، جای موادی كه به نیازهای محتوایی آموزش و پرورش توجه كند، خالی است. به‌علاوه، سرمایه‌گذاری نظام آموزش و پرورش روی شكل ساختار دوره‌ها، می‌تواند مانعی بر سر راه تغییر محتوا باشد. 

۳- تحول در نظام آموزشی و پرورشی شامل تغییر و اصلاح مولفه‌ها و متغیرهای اصلی آموزش و پرورش همانند هدف‌ها، فرآیندهای یاددهی ـ یادگیری، خرده‌نظام‌های برنامه درسی، تربیت، تامین و نگهداشت نیروی انسانی، تعیین كاركردهای نظام آموزشی در رابطه با جامعه، فرد، خانواده، ساختار فرهنگی و سیاسی است. اسناد مربوط به خرده‌‌نظام‌‌های مربوط، جهت تحول بنیادین نظام آموزش هنوز تدوین و نهایی نشده است، لذا اجرایی كردن تحول بنیادین یا تحول راهبردی در نظام تربیت رسمی و عمومی با تغییر ساختار دوره‌ها، نوعی شتابزدگی در این مسیر است. بر این پایه، شتابزدگی یك ضعف در مرحله كنونی طراحی تغییر نظام، تلقی می‌شود. 

۴- نگاه به ارتقای شاخص باسوادی در كشور، اقتضا دارد كه تا پایان دوره اول و دوم آموزش و پرورش عمومی رایگان و اجباری تلقی شود، این مهم در طرح پیشنهادی لحاظ نشده است. 

۵- طرح پیشنهادی درخصوص طول مدت آموزش اجباری به‌طور واضح موضعگیری نكرده است. 

۶- مشكلات اجرایی متعددی در طرح دیده می‌شود ازجمله اینكه آموزش و پرورش در كوتاه‌مدت امكان تامین و آموزش معلمان به‌ویژه برای پایه ششم و سوم راهنمایی را ندارد. 

۷- تفاوت زیاد سنی دانش‌آموزان ابتدایی از پایه اول تا پایه ششم، موجب ایجاد مشكلات اجرایی و تربیتی می‌شود. این اختلاف سنی زیاد بین دانش‌آموز پایه اول با ششم (با توجه به اینكه حداقل سن ورود به دبستان شش سال تمام و حداكثر سن ورود به پایه ششم ۱۶ سال تمام است) به‌ویژه در مناطق روستایی و عشایری كه معمولا دانش‌آموزان در كلاس‌های چند پایه و مختلط (دختر و پسر) و با سنین مختلف آموزش داده می‌شوند، مشكلات تربیتی و آموزشی عدیده‌ای را ایجاد می‌كند. 

در پایان این مركز پیشنهادهایی هم ارائه می‌دهد 

تغییر یكباره ساختار دوره‌های تحصیل‌ی به لحاظ تغییر ترتیبات دوره‌ها، بدون انجام مطالعات كافی، دلایل روشن و بدون هماهنگی با سایر اهداف و زیرنظام‌ها، امری پرهزینه، زمان‌بر و كم‌فایده است. از این‌رو اكثر صاحبنظران معتقدند در این شرایط بهتر است از ورود به آن خودداری شود و تنها به رفع مشكلات ساختار فعلی پرداخته شود و با تغییر شكلی ساختاری دوره‌ها به حد محدودتر و حذف دوره پیش‌دانشگاهی فرصت مناسبی برای تغییر محتوا و روش آن، در نظام آموزش و پرورش ایجاد كنیم. در صورتی‌كه اصرار بر تصویب قانونی در این زمینه باشد پیشنهاد تغییر عنوان و اصلاحات كلی در متن می‌شود به نحوی كه عنوان طرح به تغییر ساختار دوره‌های تحصیل‌ی اصلاح شود و با تاكید بر اینكه دوره آموزش و پرورش رسمی كشور ۱۲ سال است ذكر شود این دوره مشتمل بر پنج سال دوره ابتدایی، سه سال دوره راهنمایی و چهار سال دوره متوسطه خواهد بود (با حذف دوره پیش‌دانشگاهی یك‌سال به دوره متوسطه اضافه می‌شود). 

همه نیازهای آموزش و پرورش

اعلام این تغییر و تحولات در حالی است كه بیش از ۱۳ میلیون دانش‌آموز منتظر آخرین تصمیم وزارت آموزش و پرورش هستند. شیرزاد عبداللهی كارشناس مسائل آموزشی در این‌باره می‌گوید: مهم‌ترین نكته این طرح حذف پیش‌دانشگاهی از ساختار مقاطع و افزودن یك سال به دوره دبستان است. اما وزرای آموزش و پرورش به جای انجام وظایف ذاتی این دستگاه در فكر انجام كارهای بزرگ و غیرمرتبط با وظایف آموزش و پرورش هستند. 

در حقیقت فراتر از تغییر مراتب تحصیل‌ی در آموزش و پرورش اعلام برنامه‌های مكرر و پرشتاب آموزش و پرورش است كه در عنوان سند ملی آموزش می‌گنجد. هنوز جزئیات بخش عملیاتی و راهبردی سند ملی آموزش معلوم نیست اما به عقیده برخی كارشناسان آموزش، تحول ساختار در نظام كلان آموزش نیازمند مقدماتی است كه تا فراهم نشود نمی‌توان به تبعات مثبت آن امید داشت. 

مخاطبان نظام آموزش یعنی بیش از ۱۳ میلیون دانش‌آموز، نزدیك به ۹۰۰ هزار نفر معلم و كاركنان وزارت آموزش و پرورش و البته خانواده‌های تمام آنها نشان می‌دهد كه تحول نظام آموزش، سرنوشت بخش عمده‌ای از ایرانی‌ها را تحت تاثیر قرار خواهد داد. 

بنابراین اجرای سند تحول نظام آموزش، نیازمند تعریف راهكارهای اجرایی دقیق برای كاهش پیامدهای منفی احتمالی است. اظهارات وزیر آموزش و پرورش در ماه‌های گذشته مكرر در تیتر اخبار آمده است؛ اظهاراتی كه از تغییر كتب درسی گرفته تا حذف پیش‌دانشگاهی، افزودن پیش‌دبستانی، اجباری شدن شنا و ژیمناستیك و بسیاری دیگر را به جامعه دانش‌آموزی و فرهنگی به نمایش می‌گذارد. حال به گفته یك كارشناس آموزشی چنین برنامه پرحجمی به نام تغییرات ساختاری یا بنیادین آیا ناشی از تعریف راهكارهای اجرایی و تست جامعه نسبت به این تغییرات است یا نشانه برنامه‌های شتابزده‌ای است كه به هر قیمتی اجرا خواهد شد.

 

سابقه تغییرات در آموزش و پرورش

تغییر اساسی و بنیادین مقاطع تحصیل‌ی به سبك آموزشی نوین در سال ۱۳۴۶ آغاز شد و سرانجام دوره متوسطه شامل تغییرات زیادی همچون تبدیل نظام «ترمی واحدی» به «سالی واحدی» یا تفكیك دوره پیش‌دانشگاهی از مدارس متوسطه شد. در این میان این تغییرات دیگر هم اتفاق افتاد:

سال ۱۳۴۶ به قبل شش سال ابتدایی و شش سال متوسطه 

سال ۱۳۴۶، پنج سال ابتدایی، سه سال راهنمایی و چهار سال متوسطه 

سال ۱۳۷۰ پنج سال ابتدایی، سه سال راهنمایی، سه سال متوسطه و یك سال پیش‌دانشگاهی 

سال ۱۳۸۲ تبدیل دوره متوسطه از ترمی واحدی به سال واحدی 

سال ۱۳۸۸ اعلام برای تغییر نظام آموزشی به دو دوره شش ساله ابتدایی و راهنمایی 

سال ۱۳۸۹ اعلام دوباره برای تغییر نظام آموزشی به شش سال ابتدایی، سه سال راهنمایی و سه سال متوسطه.اما وزیر آموزش و پرورش در اواخر سال ۱۳۸۸ از تغییر دوباره نظام آموزشی به دو دوره شش سال؛ یعنی شش سال دوره ابتدایی و شش سال دوره متوسطه خبر داد و حتی معاونت‌های جدید خود را براساس این طرح انتخاب كرد؛ به‌طوری كه هم‌اكنون وزارت آموزش و پرورش دو معاونت ابتدایی و متوسطه دارد. این طرح نیز پس از گذشت مدت كوتاهی تغییر كرد و اعلام شد نظام آموزشی به سه دوره ۶-۳-۳ تبدیل می‌شود؛ یعنی شش سال ابتدایی، سه سال راهنمایی و سه سال متوسطه. علت تغییر هم این مساله عنوان شد كه در كنار هم قرار گرفتن دانش‌آموز اول راهنمایی با سوم دبیرستان ناهماهنگی‌هایی را در امر تربیتی به وجود می‌آورد و اجرای این طرح به صلاح نیست.

منبع : وبلاگ مقدس یوسفی-معلم در آموزش وپرورش/مدرس دانشگاه